كێ مافی پێكهێنانی كابینەی دەیەمی هەرێمی كوردستانی هەیە؟

PUKMEDIA

سلێمان مستەفا حەسەن

 خوێندنەوەیەكی یاسایی و دەستووری

  هەرێمی كوردستان – عیراق، لەبەر ئەوەی خاوەنی دەستووری خۆی نییە، بۆیە سەرچاوە و مەرجەع بۆ حاڵەتێك كە ببێتە جێگای گومان، پرسیار وناكۆكی، دەستووری فیدراڵی ساڵی ٢٠٠٥ە، لە دەستووری عیراق پرسی پێكهێنانی كابینە لە دەقی ماددەی (٧٦) بڕگەی یەكەمیدا هاتووە: سەرۆك كۆمار كاندیدی ئەو فراكسیۆنە پەرلەمانییەی زۆرترین ئەندامی هەیە ڕادەسپێرێت بۆ پێكهێنانی ئەنجومەنی وەزیران لە ماوەی پازدە ڕۆژ لە رێكەوتی هەڵبژاردنی بە سەرۆك كۆمار. لایەنە سیاسییەكانی عیراق لەسەر ناوەڕۆكی ئەو ماددەیە ناكۆكییان هەبوو، بۆیە پەنایان بردە بەر دادگای فیدراڵی بۆ ئەوەی ڕاڤەی ئەو ماددەیان بۆ بكات، دادگای فیدراڵیش بە بڕیاری ژمارە (٢٥) لە ساڵی ٢٠١٠ ڕای ڕاڤەكاری خۆی ڕاگەیاند كە لیستی گەورە ئەو لیستەیە كە لەدوای هەڵبژاردن زۆرترین كورسی هەیە، لای هەمووانیش ئاشكرایە كە بڕیارەكانی دادگای فیدراڵی قابیلی تانە لێدان نین وەك لە ماددەی (٩٤)ی دەستووردا هاتووە.

ئەو پێشەكییە بۆ ئەوە بوو تیشك بخەینە سەر چۆنیەتی پێكهێنانی كابینەی دەیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان و پرسیار بكەین كێ مافی پێكهێنانی كابینەی دەیەمی هەرێمی كوردستانی هەیە؟ بۆ وەڵامی ئەو پرسیارەش پێویستمان بە خوێندنەوەیەكی یاسایی و دەستوورییە.

 بە پێی یاسا بەركارەكان، وە بەهەند وەرگرتن و وەبیرهێنانەوەی ناوەڕۆكی دەقی ماددەی(١١٧ ، ١٢١) دەستووری فیدراڵی ساڵی ٢٠٠٥ بە پیویست دەزانین بۆ ئەوەی هیچ گومان و پرسیارێك بەجێ نەهێڵین.

پەرلەمانی كوردستان، گەورەترین ماڵی كوردە، بەرهەمی خەبات و بەرخودانی گەلی كوردستانە لە باشووری كوردستان، لە مێژووی خۆیدا، ڕووبەڕووی چەندین بارودۆخی نەخوازراو كراوەتەوە كە جێگای داخە، چونكە خولەكانی بەڕیكووپێكی لەوادەی خۆی ئەنجام نەدراون، هەروەها چەند خولیك دوور لە بنەمای یاسایی تەمەنی درێژ كراوەتە، بەلام ناخۆشترینیان دوای ئەوەی لە ٦ / ١١ / ٢٠٢٢ وادەی یاسای خولی پێنجەمی تەواو بوو، بە یاسای ژمارە (١٢ ) ساڵی ٢٠٢٢ تەمەنی درێژ كرایەوە، بەڵام دادگای فیدراڵی لە ٣٠/ ٥ / ٢٠٢٣بە بڕیاری ژمارە ( ٢٣٣ و یەكخراوەكانی بە ژمارەی ٢٣٩، ٢٤٨، ٢٥٣) ئەو یاساییەی بە نادەستووری دانا و هەموو یاساو بڕیارەكانیشی كە لەو وادەیەدا دراون بە پێچەوانی دەستوور دانا، بەمەش لە ٦ / ١١ / ٢٠٢٢ تا ئەمڕۆ كە بەرەو كۆتایی مانگی شەشەمی ساڵی ٢٠٢٦ دەڕۆین هەرێمی كوردستان پەرلەمانەكەی لە ژێر پرسیاری بۆشایی یاسایی دایە، هەر چەندە لە ٢ / ١٢ / ٢٠٢٤ پەرلەمانی كوردستان یەكەم كۆبوونەوەی خولی شەشەمی گرێ دا  و ئەندامانی سوێندی یاساییان خوارد و خولی شەشەم دەستی پێكرد، وەك لە ماددەی( ٥١) یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستاندا هاتووە. لەهەمان كاتدا هەر لە یەكەم كۆبوونەوە پێنج پەرلەمانتار خۆیان كاندید كرد بۆ دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمانی كوردستان. بەڵام ناكۆكی لایەنە سیاسییەكان بۆتە هۆكار لەبەردەم هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆكایەتی و كارەكانی پەرلەمان و پێكهێنانی كابینەی دەیەم، لەسەر ئەو پرسەش بەرای بەندە بەپێی ماددەی (٤٦، ٤٧، ٤٨) ئەوەی تا ئێستا كۆبوونەوە بە كراوەیی جێه‌ێڵراوە، لەڕووی یاساییەوە جێگای پرسیارە كە درێژبوونەوەی دانیشتنی یەكەم تاچەند لەگەڵ بنەماكانی بەڕێوەبردنی پەرلەمانی و پرەنسیپی ئاساییبوونی دامەزراوە دەستوورییەكان یەكدەگرێتەوە.

پرسی پێكهێنانی كابینەی وەزاری چۆنە لە هەرێمی كوردستان، كێ مافی پێكهێنانی كابینەی دەیەمی هەرێمی كوردستانی هەیە؟

 لە ماددەی(٥٦)ی یاسای هەڵبژاردنی پەرلەمان كوردستان، ژمارە ١ی ساڵی ١٩٩٢ لەگەڵ هەمواركردنەكانی، كە تایبەتە بە دەسەڵاتەكانی پەرلەمانی كوردستانی، لەدەقی بڕگەی سێیەمی دا هاتووە: دەستنیشانكردنی سەرۆكی دەسەڵاتی جێبەجێكردن، كە ئەویش دەسەڵاتی دەست نیشانكردنی ئەندامانی دەسەڵاتەكەی هەیە، لە نێوان ئەندامانی پەرلەمان یان كەسانی تر، هەروەها متمانەدان بە دەسەڵاتی جێبەجێكردن و لێسەندنەوەی متمانەی هەیە. هەروەها لە بڕگەی دوازدەیەمی ماددەی (١٠)می یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان ژمارە(١)ی ساڵی ٢٠٠٥ لەگەڵ هەمواركردنەكانیدا هاتووە پاش ناونانی لە لایەن پەرلەمانی كوردستانەوە، كاندیدی سەرۆكی ئەنجوومەنی وەزیران ڕادەسپێرێت بۆ پێكهێنانی كابینەی وەزاری لە ماوەیەكدا كە لە (٣٠) ڕۆژ تێپەر نەكات.

بەپێی دەقی ئەو ماددانەی لەسەروە ئاماژەمان پێدان، لەیاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان، یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان و پەیرەوی ناوخۆی پەرلەمانی كوردستان، بە هیچ شێوەیەك باس لە كوتلە یان فراكسیۆنی گەورە ناكات، هەروەها بەهیچ شێوەیەك باس لە پێكهێنانی فراكسیۆنی گەورە ناكات كە لەپێش هەڵبژاردن یان لە دوای هەڵبژاردن پێكدەهێنرێت، لەبەر ئەوەی یاساكانی بەركار هیچ دەقێكی ڕوونیان لەسەر چەمكی فراكسیۆنی گەورە نییە، ئەمە دەتوانێت جێگای جیاوازی لە لێكدانەوەی یاسایی دروست بكات. بۆیە هەست بە بوونی درزو كەلێنی گەورە دەكرێت لەناو یاساكانی هەرێمی كوردستان، تایبەت بە پێكهێنانی كابینەی وەزاری، بەڵام شاراوە نییە بە پێی لێكدانەوە لە ناوەڕۆكی بڕگەی سێیەمی ماددەی(٥٦)ی یاسای هەڵبژاردن، دەبێت یاداشتێك بدرێتە سەرۆكایەتی پەرلەمان بۆ ڕاسپاردنی كوتلەكەیان بۆ پێكێنانی كابینە، دوای ئەوە سەرۆكایەتی پەرلەمان داوا لەسەرۆكی هەرێمی كوردستان دەكات كاندیدی سەرۆك وەزیران ناوزەند بكات وەك لە بڕگەی دوازدەیەمی ماددەی(١٠)ی یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستاندا هاتووە.

بۆیە لە بارودۆخێكی وا چاوەڕون نەكراو، لە بوونی كەلێن و درز لەناو یاسا بەركارەكانی هەرێم، لە نەبوونی دەستووری هەرێمی كوردستان، دەتوانرێت بە شێوەی ڕێنیشاندەر سوود لەدەستوور فیدراڵ و لێكدانەوەی دادگای فیدراڵ وەربگیرێت سەبارەت بەم پرسە.

ئاشكرایە لە خولەكانی پێشوو ئەو فراكسیۆنانەی یاداشتیان دواتە پەرلەمان كە خاوەنی نیوە كۆیەكی ژمارەی كورسیەكانی پەرلەمان بوون، بۆ ئەوەی دەست نیشانكردنی سەرۆكی دەسەڵاتی جێبەجێكردن، چونكە نیوە كۆ یەك زامنی بڕینی هەموو دیوار و پابەندیە یاساییەكانە، بەمەش هێچ ڕێگریەك لەبەردەم ڕێككارەكانی پێكهێنانی كابینەكە ناوەستن.

لەبەر نەبوونی دەقێكی ڕوون لە یاساكانی هەرێمی كوردستان سەبارەت بە فراكسیۆنی گەورە، ناتوانرێت بە شێوەیەكی بنبڕ بگوترێت كە تەنها یەك لایەن مافی پێكهێنانی كابینەی هەیە. بەڵام لە ڕووی سیاسی و پەرلەمانییەوە ئەو هاوپەیمانییەی دەتوانێت زۆرینەی پەرلەمانی پێكبهێنێت، بەهێزترین شانس و دەرفەتی دەبێت بۆ پڕۆسەی پێكهێنانی كابینەی دەیەم.

چەند ئەگەرێكی یاسایی، بەڵام حیسابی و جددی؟

ئایا كەموكوڕی لە یاساكاندا هەیە، بەخوێندنەوە و ورد بوونەوە لەیاسا بەركارەكان، وەڵامەكەی بێگومان بەڵێ.

ئایا هیچ فراكسیۆنێك دەتوانێت بڵێت دوای هەڵبژاردن گەورەترین لیستەم و مافی خۆمە ڕامسپێرن بۆ پێكهێنانی كابینەی وەزاری؟ بەپێی خوێندنەوەی دەقە یاساییەكان، وەڵامەكە بە تەواوی نەخێرە چونكە لەیاسای هەڵبژاردنی پەرلەمان، یاسای سەرۆكایەتیی هەرێمی كوردستان و پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان بە دەق نەهاتووە، لە هەمان كاتدا دەستوور دادگای فیدراڵی وەڵامی پێویستی داوەتەوە كە لیستی گەورە یان گەورەترین فراكسیۆن دوای هەڵبژاردن پێكدەهێنرێت، ئەمەش بە مانای ئەوەیە دەبێت ئەو لیستە زۆرترین كورسی لەخۆ بگرێت، ئەگەر دوو لیست كورسییەكانیان وەك یەك بن ئەوە دەبێت دووبارە پەنا بۆ دادگای دەستووری ببەینەوە.

ئایا یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بۆی هەیە لەگەڵ نەوەی نوێ و فراكسیۆنەكانی تر هاوپەیمانیەتی پێكبهێنن بێگومان بەپێی خوێندنەوەی دەقە یاساییەكان، وەڵامەكە بەڵێیە، ئەوە بۆ پارتی دیموكراتی كوردستان و لایەنەكانی تریش ڕاستە.

ئایا پارتی دیموكراتی كوردستان دەتوانێت پاڵپشت بە یاسا ڕێگری بكات لە هاوپەیمانیەتیی نێوان یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و نەوەی نوێ؟ بەپێی خوێندنەوەی دەقە یاساییەكان، وەڵامەكە نەخێرە.

ئایا بەرنامەی كابینەوە و حوكمڕانی، ئایا كاری سیاسەت و كاری پەرلەمانتاری و حكومەت تەنیا ژمارەن؟ یان كۆمەڵێ بنەما و ڕاستی و بارودۆخی بابەتی و مەوزوعین.

ئەگەرچی یاساكانی هەرێمی كوردستان بەشێك لەم بابەتانەیان بە بێ دەق هێشتووەتەوە، بەڵام چارەسەری هەر ناكۆكییەك لە كۆتاییدا لە گفتوگۆی سیاسی، ڕێككەوتنی نیشتمانی و ڕێزگرتن لە دەست كەوتەكانی ١٠٠ ساڵەی كورد لە باشووری كوردستان و بنەماكانی سەروەریی یاسادا دەبینرێت. هەر بۆیە پێكهێنانی دامەزراوە دەستوورییەكان پێویستی بە هاوكاری و هاوپەیمانییەكی سیاسی هەیە كە بتوانێت متمانەی هاووڵاتییان بگەڕێنێتەوە.

سەروەریی یاسا ئەو كاتە مانای تەواوی خۆی وەردەگرێت كە هەموو لایەنە سیاسییەكان ئامادەبن بۆ وەرگرتنی وەڵامی سندووقی دەنگدان و گۆڕینی ناكۆكییە سیاسییەكان بۆ چارەسەری دامەزراوەیی.

PUKMEDIA