نهێنییەكی نوێ تێڕوانینی جیهان بۆ شارستانییەتی میسر دەگۆڕێت

ميدياكان

هەرەمەكانی میسر

زانایانی میسری بۆیان دەركەوتووە، كە هەرەمی گەورە تەنها گۆڕستانێك نەبووە، بەڵكو بینایەكە، وەك (دژەبوومەلەرزەی مەزن) دیزاینكراوە و بە هەزاران ساڵ پێش ئەندازیاریی سەردەم كەوتووە. هەندێك لە نهێنییە بیناسازییەكانی، هاوشێوەی ئەو تەكنەلۆژیایەیە، كە ئێستا لە هەوربڕە گەورەكاندا بۆ بەرگری لە بوومەلەرزە بەكاردێت.!

ئەم هەواڵە تەنها قسە نییە، بەڵكو ئەنجامی توێژینەوەیەكی زانستیی نوێیە، كە لە گۆڤاری جیهانی (Scientific Reports) سەر بە دامەزراوەی (Nature) بڵاوكراوەتەوە. ئەم توێژینەوەیە دەریخستووە، كە میسرییە كۆنەكان لە فیزیای زەوی، لەرەلەر و بوومەلەرزە تێگەیشتبوون؛ بە شێوەیەك، كە بۆ سەردەمی ئەوان بە هەموو پێوەرێك مەحاڵ بووە.!

بەڵام چۆن؟ زانایان چییان دۆزیوەتەوە؟

پێش چەند ڕۆژێك، تیمێكی توێژینەوەی میسری لە (پەیمانگای نەتەوەیی توێژینەوەی فەلەكناسی و جیۆفیزیكی) بە سەرۆكایەتی دكتۆر محەمەد جابری، توێژینەوەیەكیان بڵاوكردەوە. تێیدا ئاماژەیان بەوە كردووە، كە بە شێوازێك بە ناوی (HVSR) پشكنینێكی گشتگیریان بۆ ناوچەی هەرەمەكە كردووە.

لەو پڕۆسەیەدا، ئامێری زۆر هەستیاریان بەكارهێناوە، كە پێیان دەوترێت (سیسمۆمێتەر- Seismometers) بۆ پێوانەكردنی لەرەلەرە سروشتییەكانی ناو هەرەمی گەورە و دەوروبەری. بۆ ئەم مەبەستەش، ئامێرەكانیان لە 37 خاڵی جیاواز لە ناوەوە و دەرەوەی هەرەمەكە جێگیر كرد: لە ژووری پاشا، ژووری شاژن، ڕێڕەوەكان، ئەو ژوورانەی كەوتوونەتە سەر ژووری پاشا، بەردە دەرەكییەكان و خاكی دەوروبەری هەرەمەكە.

ئەنجامەكە سوپرایزێكی چاوەڕواننەكراو بوو.!

زانایان بۆیان دەركەوت، كە هەرەمەكە بە ئەقڵێكی ئەندازیاریی بلیمەتانە مامەڵە لەگەڵ لەرەلەرەكان دەكات. تەواوی بیرۆكەكەش پەیوەستە بە دیاردەیەكی فیزیكییەوە، كە پێیدەوترێت "دەنگدانەوە- Resonance).

بۆ ئەوەی باشتر تێبگەن، چەمكی دەنگدانەوە بە كورتی ئەوەیە: ئەگەر لەرەلەری هەر بینایەك لەگەڵ لەرەلەری ئەو خاكەی لەسەریەتی یان لەگەڵ شەپۆلەكانی بوومەلەرزە یەكبگرێتەوە، لەرینەوەكان بە شێوەیەكی كارەساتبار زیاد دەكەن تا ئەو كاتەی بیناكە دەڕووخێت. ئەمەش هەر ئەو شتەیە، كە لە زۆرێك لە بوومەلەرزەكاندا دەبێتەهۆی وێرانبوونی شارەكان.

بەڵام ئەوەی زانایان دۆزییانەوە ئەوەیە، كە هەرەمی گەورە بە لەرەلەرێكی (Frequency) تەواو جیاواز لە لەرەلەری ئەو بەرد و خاكەی لەسەری بونیاد نراوە، دیزاینكراوە.!

دەركەوت زۆربەی بەشەكانی هەرەمەكە لەسەر یەك لەرەلەر دەجووڵێنەوە، كە لە نێوان (2 بۆ 2.6) هێرتزدایە (تێكڕا 2.3 هێرتز). لە كاتێكدا خاكی بەردینی دەوروبەری هەرەمەكە لەرەلەرەكەی تەنها (0.6) هێرتزە. ئەم جیاوازییە یەكجار گەورەیە و زۆر گرنگە؛ چونكە بە تەواوی ڕێگری دەكات لە دروستبوونی دیاردەی "دەنگدانەوە" و جەستەی هەرەمەكە لە بەرامبەر هەر بوومەلەرزەیەكدا -هەرچەندە بەهێز بێت- دەپارێزێت.!

ئەمە بەو مانایەیە، كە هەرەمەكە تەنها تەنێكی هەرەمەكی نییە، یان كۆمەڵە بەردێك نییە، كە خراونەتە سەر یەك، بەڵكو پێكهاتەیەكی تەواو یەكگرتووە، كە وەك یەك پارچە ڕەفتار دەكات. ئەو هاوسەنگییە ئەندازیارییە سەرنجڕاكێشەی تێیدایە، وەها دەكات هەر لەرینەوەیەك (Vibration) بچێتە ناو هەرەمەكە، وزەكەی بەشێوەیەكی ڕێكوپێك دابەشببێت و لە یەك خاڵدا كۆنەبێتەوە تا ببێتەهۆی درز بردن یان ڕووخان.

بەڵام بلیمەتییەكە لێرەدا نەوەستاوە

زانایان ئەوەشیان دۆزیوەتەوە، كە دیزاینی خودی هەرەمەكە ڕۆڵێكی گەورە دەگێڕێت لە بەرگری بەرامبەر بوومەلەرزە، چونكە بنكەی هەرەمەكە زۆر فراوانە، ئەمەش سەقامگیرییەكی گەورەی پێ دەبەخشێت و وەهای كردووە چەقی كێشكردنەكەی (Center of Gravity) زۆر نزم بێت، كە ئەگەری هەرەسهێنان یان لەرینەوەی توند ناهێڵێت. جگە لەوە، شێوە هەرەمییەكە وەهای كردووە، كە هەرچی بەرەو سەرەوە بچێت، كێشەكەی كەمببێتەوە، بەوشێوەیە پەستان و لەرەلەرەكان زۆر باشتر لە هەر شێوەیەكی تری ئەندازیاری دابەشدەبن.

هەموو ئەم فاكتەرانە وەهایان كردووە هەرەمەكە بەشێوەیەكی سەرسوڕهێنەر سەقامگیر بێت، بە جۆرێك، كە توانیویەتی نزیكەی (٤٦٠٠) ساڵ خۆبگرێت (بەپێی مێژووی فەرمی، چونكە هەندێك لێكۆڵینەوە دەڵێن تەمەنی دەگاتە ١٢ هەزار ساڵ)، سەرەڕای هەموو ئەو بوومەلەرزە، باوبۆران و هەرەسهێنانی شارستانیەتانەی، كە لە دەوروبەری ڕوویانداوە.!

بەڵام شۆكترین بەشی ئەم لێكۆڵینەوەیە، ئەو بەشەیە، كە پەیوەندی بەو پێنج ژوورەوە هەیە، كە لە سەرووی ژووری پاشاوە (King‌s Chamber) هەڵكەوتوون.!

سەرچاوە زانستیی و شوێنەوارییەكان هەمیشە وایان دەوت، كە ئەم ژوورانە تەنها بۆ كەمكردنەوەی ئەو پەستانە زۆرە دروستكراون، كە كێشی بەردەكانی سەر ژووری پاشا دروستی دەكەن، تاوەكو سەقفەكە نەڕووخێت، بەڵام ئەم توێژینەوە نوێیە دۆزیویەتییەوە، كە ئەم ژوورانە ئەركێكی تری زۆر گرنگتر و مەترسیدارتریان هەیە.

پێوانەكان دەریانخستووە، كە لەرەلەرەكان بە شێوەیەكی سروشتی تا بەرەو سەرەوەی هەرەمەكە بچیت زیاد دەكەن (وەك هەر بینایەكی بەرز)، بەڵام شتە سەیرەكە ئەوەیە، كە لەرەلەرەكان لە ناو ئەو پێنج ژوورەی سەرووی ژووری پاشا بەشێوەیەكی زۆر بەرچاو كەمدەبنەوە، سەرەڕای ئەوەی، كە ئەوان لە بەرزترین خاڵی ناوەوەی بیناكەدان.!

هۆكارەكەی چییە؟!

لێرەدا سوپرایزەكە دەردەكەوێت.!
زانایان، بەپێی ئەو زاراوەیەی لە توێژینەوەكەدا بەكاریان هێناوە، بۆیان دەركەوتووە، كە ئەم ژوورانە، وەك "كپكەرەوەی لەرەلەری بوومەلەرزە" (Seismic Dampers) كاردەكەن. ئەمانە بۆشاییگەلێكی بیناسازین، كە بەشێكی زۆری وزەی بوومەلەرزە دەمژن و ناهێڵن بگوازرێتەوە بۆ بەشەكانی تری پێكهاتەكە ڕێك، وەك ئەو سیستمە نوێیانەی، كە ئێستا لە وڵاتانی، وەك ژاپۆن و ئەمریكا لە هەوربڕە دژە بوومەلەرزەكاندا بەكاردێن.!

واتە بە كورتی: میسرییە كۆنەكان سیستمێكیان بۆ لەناوبردنی وزەی بوومەلەرزە لە ناو جەرگەی هەرەمەكەدا دروستكردووە، بێ ئەوەی ئاگایان لە زاراوە و ناوی ئەندازیاریی نوێ هەبێت.!

بەڵگەی پراكتیكی لەسەر سەركەوتنی ئەم دیزاینە ئەوەیە، كە هەرەمی گەورە لە مێژووی خۆیدا ڕووبەڕووی بوومەلەرزەی زۆر گەورە بووەتەوە، بۆ نموونە، وەك: بوومەلەرزەكەی ساڵی (1847) و (1992)ی میسر، كە هەزاران بینایان وێران كرد و بوونە هۆی گیانلەدەستدانی سەدان كەس، بەڵام هەرەمی گەورە لە چاو ئەو هەموو بینا نوێیانەی، كە ڕووخان، تەنها زیانێكی زۆر كەمی بەركەوت.!

هەرەمی گەورە تەنها گۆڕی پاشایەك یان بینایەكی گەورە و هێمایەكی گەشتیاری نەبووە.. هەرەمی گەورە مۆدێلێكی ئەندازیاریی سەرسوڕهێنەری شارستانیەتێك بووە، كە توانیویەتی تایبەتمەندییەكانی زەوی بخوێنێتەوە، شوێنێكی گونجاو هەڵبژێرێت، كێشی بەردەكان دابەشبكات و لە چۆنیەتی كاركردنی بوومەلەرزە تێبگات، لە كاتێكدا هیچ شارستانیەتێكی تر لەسەر زەوی تەنانەت چارەكێكی ئەم توانایەشیان نەبووە. تا ئەمڕۆش كە (4600) ساڵ تێدەپەڕێت، زانستی نوێ بە ئامێر و هاوكێشە بیركارییەكان هێشتا هەوڵدەدات لەم موعجیزەیە تێبگات و ناتوانن هاوشێوەی ئەو دروستبكەنەوە.

PUKMEDIA ئامادەكردن/ مەحمود عەلام