پاشای گه‌وره‌ زیندوو ده‌بێته‌وه‌

رامانێك بۆ رۆمانی (پاشای گه‌وره‌)

ڕۆمانی پاشای گه‌وره‌ باس له‌ قۆناغێكی زێڕینی مێژوویی جوگرافیاكی گرنگ و به‌رفراوانی كوردستان و مێژووی گه‌لی كورد ده‌كات و نه‌خشه‌ی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی سۆرانی پیشانی خوێنه‌ران داوه‌ته‌وه‌ .

 رووداوه‌ مێژووییه‌ گرنگ و چیرۆكه‌ زارگۆته‌ سه‌رنجراكێشه‌كان ده‌گێڕێته‌وه‌. نوسه‌ر لێهاتوانه‌ و به‌زمانێكی پاراو واقیعی میرنشینی سۆرانی به‌ شێوازی جۆراجۆر خستۆته‌ سه‌ر لاپه‌ڕه‌كان.

پاشای گه‌وره‌ له‌سه‌رده‌مێكی پر ِكێشمه‌كێش و روداوی چاره‌نوساز بووه‌. ئه‌و رۆلێكی یه‌كجار گرنگی له‌ به‌هێزكردنه‌وه‌ی روحی نه‌ته‌وایه‌تی و جۆشدانه‌وه‌ی له‌ناو دڵ و ده‌روونی نه‌ته‌وه‌ی كورد هه‌بووه‌. له‌م رۆمانه‌دا وێنای پاشای گه‌وره‌و سه‌ركه‌وتن و ده‌ستكه‌وته‌ مێژووییه‌كانی تۆمار كراوه‌. 

پاشای گه‌وره‌ دوای ده‌ستبه‌كاربوونی وه‌كو فه‌رمانڕه‌وا چه‌ندین كاری گرنگ و به‌رچاوی كردووه‌، له‌وانه‌ دانانی ئه‌نجومه‌نێك بۆ سه‌رپه‌رشتی كاروباری ئیداری میرنشینه‌كه‌، هه‌روه‌ها ئه‌نجومه‌نی سه‌ربازی به‌سه‌رۆكایه‌تی (ئه‌حمه‌د به‌گی)ی برای. ئه‌نجومه‌نی زانایان بۆ دانانی یاسا مه‌ده‌نی و ئاینییه‌كان و سه‌رپه‌رشتیكردنی حوكمه‌كانی شه‌ریعه‌ت و ئه‌نجومه‌نێكیش بۆ دروستكردنی قه‌ڵا و شوره‌و سه‌نگه‌ر و پرد، به‌كورتی له‌م رۆمانه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت پاشا حكومه‌تێكی رێكوپێكی هه‌بووه‌.

یه‌كێكی تر له‌ ئیشه‌ گرنگه‌كانی كه‌ له‌ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆ چووه‌و ده‌یسه‌لمێنێت كه‌ ئه‌م پاشایه‌ چه‌ند به‌ته‌نگ سه‌ربه‌خۆیی و سه‌ربه‌ستی میرنشینه‌كه‌یه‌وه‌ بووه‌: وه‌ك لێدانی (سكه‌) واته‌ پاره‌ی تایبه‌ت به‌ میرنشینه‌كه‌ی كه‌ له‌یه‌كێك له‌ رووه‌كانی دراوه‌كه‌ مۆری پاشای له‌سه‌ر بوه‌ و له‌دیوه‌كه‌ی تری نوسراوه‌ (له‌ره‌واندز لێ دراوه‌) ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌یه‌كی رونه‌و ده‌یسه‌لمێنێت كه‌ میرنشینه‌كه‌ی پاشای گه‌وره‌ی رواندز سه‌ربه‌خۆ بووه‌. پاشا به‌مه‌شه‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌ و گرنگییه‌كی زۆری به‌ لایه‌نی سه‌ربازیش داوه‌، ته‌نانه‌ت توانیویه‌تی سوپایه‌كی به‌هێز دابمه‌زرێنێت كه‌ له‌هه‌زاران پیاده‌و سوارو تۆپخانه‌ پێكهاتبوو. كارگه‌یه‌كیشی بۆ دروستكردنی تۆپ و تفه‌نگ و باروت دامه‌زراندووه‌.

هه‌روه‌ها سنوورێكی بۆ دزی و ڕاو و ڕووت و تاڵانبردن داناوه‌ و سزای بۆ تاوانباران و ئه‌نجامده‌رانی دیاریكردووه‌، واته‌ له‌سه‌رتاسه‌ری سۆران ئاسایش و سه‌قامگیری به‌رقه‌راربوون. له‌هه‌مان كاتدا په‌یوه‌ندی له‌ نێوان خۆی و (ئیبراهیم پاشای كوڕی محه‌مه‌د عه‌لی) پاشای میسر دروستكردووه‌، بۆ ئه‌وه‌ی دژی هه‌وڵه‌كانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی بوه‌ستنه‌وه‌ و به‌ر به‌ داگیركاری بگرن.
پاشای سۆران به‌هێزی سوپاكه‌ی توانیویه‌تی سه‌ركردایه‌تی جوڵانه‌وه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆخواز له‌ ساڵی (١٨٢٦ز)دا بكات و بڕیار له‌سه‌ر ڕزگاربوونی كوردستان بدات، ئه‌ویش دوای یه‌كخستنی میرنشینه‌كانی دراوسێی خۆی و كۆكردنه‌وه‌یان له‌ ژێر سه‌ركرادیه‌تی خۆی.

یه‌كێكی تر له‌و ماكه‌ ناوچه‌ییانه‌ی كه‌ تاموبۆنێكی ناوچه‌یی و ئیقلیمی به‌ رۆمانی (پاشای گه‌وره‌) به‌خشیووه‌، تیشك خستنه‌سه‌ر دابونه‌ریتی نه‌ته‌وه‌یی، چونكه‌ گه‌شه‌ و به‌رزبونه‌وه‌ی دابونه‌ریته‌كان كاریگه‌ری له‌سه‌ر به‌رزبونه‌وه‌ی فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌یش هه‌یه‌. وه‌سفی دابو نه‌ریتی خه‌ڵكی ئه‌و ناوچه‌یه‌ بۆ به‌ر ده‌نگێكی نائاشنا بابه‌تێكی جوان و نوێیه‌ و ره‌نگێكی واقیعی به‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ به‌خشیووه‌. بۆ نمونه‌ ده‌كرێت ئاماژه‌ به‌و نه‌ریتانه‌ بكه‌ین كه‌ ژیانی تاكی ناوچه‌كه‌دا بره‌وه‌یان هه‌بوه‌، وه‌ك به‌شێكیش له‌میراتی كولتوری ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌. وه‌كو دابو نه‌ریتی په‌یوه‌ست به‌ شایی و زه‌ماوه‌ند، یان ئه‌و دابو نه‌ریتانه‌ی زۆربه‌یان ئاوێنه‌ی باڵانوێنی ڕێزگرتن له‌مرۆڤ و روحی پێكه‌وه‌ ژیان و هاوكاری و میوانگری و یه‌كتر خوێندنه‌وه‌یه‌ و له‌خوێندنه‌وه‌ی خه‌ڵك ناسانه‌دا جێگه‌ی سه‌رنج و تێڕامانن. 

له‌رۆمانی پاشای گه‌وره‌دا، جگه‌ له‌هه‌ڵدانه‌وه‌ی لاپه‌ره‌كی تر له‌ مێژووی میرنشینه‌كه‌، چه‌ندین چیرۆك و به‌سه‌رهاتی سه‌رنجراكێش دێنه‌ به‌ر دیدی خوێنه‌ر، كه‌ چێژێكی یه‌كجار زۆر ده‌به‌خشن، چونكه‌ ئه‌و چیرۆكانه‌ گوزارشت له‌ هه‌ڵوێست و دانایی و مه‌ردایه‌تی كاره‌كته‌ره‌كانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ ده‌كات، لێبورده‌یی و خۆشه‌ویستی و هه‌ست كردن به‌ به‌رپرسیاریه‌تی، مرۆڤدۆستی ده‌بینرێت له‌و چیرۆكانه‌دا. هه‌ر له‌چیرۆكی گوڵخاتر و نه‌سرینه‌ دۆم و دانایی مام مۆتك و ژیریی سه‌یدا و لێهاتویی مه‌لا عه‌زیزو ... هتد. 

وێرای نیشاندانی ده‌ستڕه‌نگینی و كارامه‌یی پیشه‌وه‌رانی ناوچه‌كه‌، ئاسنگه‌رو جوتیارو كاسبكار و بازرگانان.. ئه‌مانه‌ هه‌موویان لایه‌نێكی پرشنگداری ئه‌و مێژووه‌ پڕ به‌هایه‌ن و مرۆڤ به‌ ئاشنابوون به‌و چیرۆك و به‌سه‌رهاتانه‌ شانازی به‌ كوردبوون و دابو نه‌ریتی كۆمه‌ڵی كورده‌واری و ناوچه‌كه‌ش ده‌كات. 

پێگه‌ و رۆڵی ژنان له‌ناو میرنشینه‌كه‌

ژنانی میرنشینی سۆران خاوه‌ن پێگه‌ و كه‌سایه‌تی به‌رز بوون. هه‌ر له‌شازه‌مانی خاتونی گه‌وره‌، كه‌ توانیویه‌تی ژیرانه‌ به‌رگری له‌ ته‌ختی پاشایه‌تی هاوسه‌ر و كوڕه‌كه‌ی بكات و ریش سپیانی میرنشینه‌كه‌ قایل بكات به‌ دانانی میر محه‌مه‌د به‌ پاشا، تا ده‌گاته‌ گوڵستانی ده‌ڤ ژه‌ن و شه‌مامی جه‌نگاوه‌ر. 

شه‌مام ئه‌و ژنه‌ قاره‌مانه‌ی له‌شه‌ری زێی گه‌وره‌ به‌ سواری ئه‌سپه‌وه‌ مانۆری كردوه‌و سه‌ری له‌ دوژمن شێواندوه‌. چیرۆكی شه‌مام و مه‌ردایه‌تیه‌كه‌ی، چیرۆكێكی پڕ له‌شانازی ژنانی میرنشینه‌كه‌ نیشان ده‌دات، ته‌نانه‌ت پاشای گه‌وره‌ به‌ خانزادی دووه‌م ناوی بردووه‌.

شه‌مام كاتێك ده‌چێته‌ به‌رده‌م پاشا و داوای لێده‌كات ببێته‌ جه‌نگاوه‌ر، پاشا سه‌ری سووڕده‌مێنێت و لێی ده‌پرسێت تۆ دڵنیایت؟ ئه‌ویش له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێت: بۆ ئێمه‌ چیمان كه‌متره‌ له‌ میهراكۆ و و مه‌ستووره‌ی ئه‌رده‌ڵان؟ راهێنان و مه‌شق ده‌كه‌ین و ده‌بینه‌ جه‌نگاوه‌ر و به‌رگری له‌خاك و وڵاتی خۆمان ده‌كه‌ین. له‌شه‌ڕیشدا رۆڵێكی هێنده‌ مه‌زنی گێڕاوه‌ كه‌ ده‌بنه‌ وێردی سه‌ر زمانی شاعیر و هونه‌رمه‌ندان. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ پاشا قۆنگرانه‌ی پاراستنی پایته‌ختیان پێده‌سپێرێت و تا ئه‌مڕۆش به‌ ناوی (شه‌مامێ) یه‌. جگه‌ له‌وه‌ش ژنێكی ژیرو دانا بووه‌ و زۆرجار بۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌كان پرس و ڕای پێكراوه‌.

هۆكاره‌كانی ڕووخانی میرنشینی سۆران
ــ هۆكاره‌ ناوخۆییه‌كان: بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تای (تاعون) له‌ناو میرنشینه‌كه‌، كه‌ بۆته‌ هۆكاری هه‌ژاری و سه‌رگه‌ردانی خه‌ڵكه‌كه‌.

ــ ناكۆكی نێوان میرنشینی سۆران و میرنشینه‌ كوردییه‌كانی تر، به‌تایبه‌ت میرنشینی بابان.

ــ هۆكاره‌ ده‌ره‌كیه‌كان: 

ــ پیلانگێڕی ده‌وڵه‌تی عوسمانی بۆ له‌ناوبردنی میرنشینه‌كه‌

ــ ئینگلیزه‌كان چیتر نه‌یانویست عوسمانییه‌كان لاواز ببن. بۆیه‌ هاوكاری و یارمه‌تیان پێشكه‌شكردن تا به‌هێز ببنه‌وه‌ و په‌لاماری میرنشینه‌كه‌ بده‌ن.

ــ رێكه‌وتنی كۆتا له‌ ساڵی (1833) له‌نێوان ئاستانه‌و ئیبراهیم پاشا  به‌نێوه‌ندگیری ئینگلیز.

پاشای گه‌وره‌ رۆمانێكی مێژووییه‌ و له‌نووسینی ئارێز عه‌بدوڵڵای نوسه‌ره‌و له‌ (360) لاپه‌ڕه‌ پێكدێت و باس له‌روداوه‌كانی سه‌رده‌می فه‌رمانڕه‌وایه‌تی پاشای گه‌وره‌ ده‌كات. كه‌ له‌به‌هاری 1813 ده‌ست پێده‌كات و له‌رۆژه‌كانی 1836 كۆتایی دێت. هه‌ركه‌سێك ئه‌و رۆمانه‌ مێژووییه‌ بخوێنێته‌وه‌ زۆر به‌ئاسانی ده‌گه‌رێته‌وه‌ سه‌رده‌می پاشای گه‌وره‌و به‌زۆر نهێنی و بابه‌تی شاراوه‌ی ناو حوكمڕانی سۆران ئاشنا ده‌بێت.

شاناز هیرانی

PUKmedia