زنجیرەی ژەھراوی.. کاریگەریی پاشماوەی جەنگ لە خاکەوە بۆ سەر خوانی مرۆڤ

جیهان 03:05 PM - 2026-04-12

لەكاتێكدا جەنگ بە ئیمزاكردنی رێككەوتنامەی ئاشتی و بێدەنگبوونی چەك كۆتاییان دێت، بەڵام جەنگێكی دیكەی بێدەنگ لەناو قووڵایی خاك و پێكهاتەی ژینگەییدا دەستپێدەكات، كە رەنگە بۆ چەندین سەدە بەردەوام بێت، وێرانكاریی ژینگەیی لەكاتی ململانێ چەكدارییەكاندا، كە ئێستا بە ‹ئیكۆساید› (كۆمەڵكوژیی ژینگەیی) دەناسرێت، تەنها تێكدانی سیمای زەوی نییە، بەڵكو گۆڕینی ریشەیی پێكهاتەی كیمیایی ئەو خاكەیە، كە مرۆڤایەتی بۆ مانەوەی پشتی پێدەبەستێت.

جەنگ و ژینگە 

لەسەر ئەم پرسە هەستیارە، د.ژینۆ خالید مامۆستای زانكۆ و پسپۆڕی بەرەنگاربوونەوەی پیسبوونی ژینگە باس لەوە دەكات، جەنگەكان لەڕێگەی ماددە تەقەمەنییەكان و سووتەمەنیی چەكە قورسەكانەوە، بڕێكی زۆر لە كانزا قورسەكان (وەك قوڕقوشم، جیوە و پێكهاتەكانی یۆرانیۆم) دەڕژێننە ناو خاكەوە. ئەم ماددانە دەبنەهۆی گۆڕینی ترشێتی (pH) و تێكدانی هاوسەنگیی كیمیایی خاك. لەڕووی بایۆلۆژییەوە، تەقینەوەكان و گەرمییە زۆرەكەیان دەبنەهۆی كوشتنی زیندەوەرە وردەكان (Microorganisms) وەك بەكتریای «رایزۆبیۆم». كە بەرپرسن لە پیتاندنی زەوی و گۆڕینی نایترۆجین بۆ ماددەی خۆراكی رووەك. بێ ئەم زیندەوەرانە، خاك پیتێتی خۆی لەدەستدەدات و دەبێتە خاكێكی مردوو.

د.ژینۆ رایگەیاند: زاناكان پێیانوایە گەڕانەوەی پیتێتی بۆ خاكێك، كە جەنگی تێدا بەرپابووە، بەپێی جۆری چەكەكان و پێكهاتەی زەوییەكە، لەنێوان 25 بۆ 100 ساڵی پێویستە. پاشماوەی تەقەمەنی و مینەكان نەك هەر رووبەری سەوزایی كەمدەكەنەوە، بەڵكو دەبنەهۆی دابەشبوونی ژینگە (Habitat Fragmentation)، چونكە جوتیاران ناتوانن ئەو زەوییانە بكێڵن، ئەمەش دەبێتەهۆی رەقبوونی خاك و نەمانی گژوگیا و دارستانە سروشتییەكان. كە لە كۆتاییدا دیاردەی بەبیابانبوون لە ناوچە كشتوكاڵییەكان خێرا دەكەن ئەگەر ئاگاداریان نەبین.

جەنگ مەترسییەكی كاتیی نییە

بەوتەی ئەو پسپۆڕەی بواری ژینگە، پیسبوونی ئاوی ژێرزەوی یەكێكە لەمەترسیدارترین لێكەوتە درێژخایەنەكان. ماددە كیمیاییە ژەهراوییەكان (وەك پێركلۆرات لە سووتەمەنی موشەكدا) لەڕێگەی بارانەوە دەشۆرێنەوە و دەچنە ناو چینە ئاوییەكان (Aquifers). ئەم پڕۆسەیە كە بە «Leaching» ناسراوە، دەبێتەهۆی گۆڕینی ئاوی پاكی بیرەكان بۆ سەرچاوەیەكی ژەهراوی، كە دەبێتەهۆی نەخۆشییە درێژخایەنەكان و تێكچوونی غوودە لە مرۆڤدا.

لەكاتی ململانێكاندا، تێكچوونی ژێرخانی ئاو و ئاوەڕۆ (وەك وێستگەكانی پاڵاوتن یان بۆرییە سەرەكییەكان) دەبێتەهۆی تێكەڵبوونی ئاوی پاشماوەی ناو شارەكان لەگەڵ سەرچاوە ئاوییە سروشتییەكان. ئەم تێكەڵبوونە ژینگەیەكی لەبار بۆ گەشەی خێرای بەكتریا و ڤایرۆسەكان (وەك كۆلێرا و تایفۆید) دەڕەخسێنێت، هەروەها رژانی سووتەمەنی لە كۆگاكانەوە، دەبێتەهۆی خنكاندنی زیندەوەرە ئاوییەكان و تێكدانی زنجیرەی خۆراك كە كاریگەرییەكەی بۆ چەندین نەوە دەمێنێتەوە.

دەشڵێت: جەنگ تەنیا مەترسییەكی كاتیی نییە، بەڵكو هێرشێكی بێدەنگە بۆسەر ئاسایشی خۆراك و ئاو، كە چاكبوونەوەی زۆر ئەستەمە و تێچوویەكی زۆری دەوێت، ئەم جەنگەی ناوچەكە بە بەكارهێنانی بڕێكی زۆر لەسووتەمەنی فڕۆكە و مووشەك، ئامانجەكانی رێككەوتنی پاریس بۆ كەمكردنەوەی گەرمبوونی زەوی پێشێل دەكات، ململانێكە بۆتەهۆی دەردانی زیاتر لە 33 ملیۆن تۆن كاربۆن، كە لەگەڵ پرۆسەی ئاوەدانكردنەوە، هەوڵی دەیان ساڵەی جیهان بۆ پاراستنی ژینگە لەناودەبات و ئاسایشی ئاووهەوا دەخاتە مەترسییەوە».

قەرەبووی ژینگەیی 

بەبڕوای د.ژینۆ خالید ئێستا ئەوەی پێویستە كوردستان بیكات، لەهەموو قۆناغەكانی ئەو جەنگەی بەرۆكی ناوچەكەی گرتووە، هەڵسەنگاندنی زانستیی ژینگەیی و تۆماركردنیەتی، تا دواتر لەسەر قەرەبووی ژینگەیی لەسەرئاستی نێودەوڵەتی داوای چاكردنەوەی لێكەوتەكان و زیانە ژینگەییەكانی ئەم جەنگە، لە وڵاتانی بەرپرس بكات.

جەنگ تەنها مرۆڤ ناكوژێت

هەر لەسەر ئەم پرسە، مەعروف مەجید سەرۆكی رێكخراوی ئایندە بۆ پاراستنی ژینگە كە ساڵانێكە بۆ پاراستنی ژینگە و سروشتی كوردستان كاردەكات، وتی: گومانی تێدا نییە كاریگەرییە ژینگەییەكان لە كاتی جەنگ و دوای كۆتاییهاتنی شەڕەكانیش، لە مەترسیدارترین و درێژخایەنترین هەڕەشەكانن. جەنگ تەنها مرۆڤ ناكوژێت، بەڵكو ژێرخانی سروشتی وەك دارستان، پاوان و سەرچاوە ئاوییەكان لەناودەبات و دەبێتەهۆی كۆچی باڵندە و ئاژەڵە كێوییەكان.

تەقەمەنییەكان بەهۆی ماددەی كیمیایی وەك (TNT) و قوڕقوشم، پێكهاتەی خاك ژەهراوی دەكەن و رێگری لەگەشەی رووەك دەكەن، هەروەها تەقینەوەكان چینە دەوڵەمەندەكانی خاك تێكدەدەن، ئەمەش وادەكات زەوییەكە توانای گرتنی ئاوی نەمێنێت، ئەنجامەكەش بچڕانی پەیوەندیی جوتیار و زەوییە كە دواجار زەوییەكان بەرەو رەقەبوون و وشكبوون دەچن. مەعروف مەجید وای وت.

ژینگەی هەرێم چەند پیسە؟ 

سەرۆكی رێكخراوی ئایندە قسەی بۆ كوردستانی نوێ كردو ئاماژەی بەئامارەكان كرد: بەپێی رووپێوییەكانی ساڵی 2023، هێشتا 260 هەزار كیلۆمەتر دووجا لەژینگەی هەرێم بە پیسبوویی ماوەتەوە. لەكوردستان قوربانیی نیو سەدە لە بۆردوومان، مینڕێژكردن و كیمیابارانین. تەنها لە عیراقدا 25 ملیۆن مین چێنراوە، كە پشكی هەرێمی كوردستان زیاتر لە 5 ملیۆن مینە. ئەمەش بۆتەهۆی ئەوەی تا ساڵی 2023، زیاتر لە 13 هەزار و 500 كەس ببنە قوربانی و نزیكەی 20 هەزار سەر ئاژەڵیش لەناوبچن.

جەنگ و بەبیابانبوون 

هۆشداری لەسەر بەبیابانبوون و گۆڕانی كەشوهەواش دا و وتی: ئەو وێرانكارییەی لە هەشتاكان و لە كاتی ئەنفالیشدا روویدا، تائێستا شوێنەواری ماوە. سوتانی دارستانەكان و رووتبوونەوەی خاك، تیشكی خۆر زیاتر دەمژێت و پلەی گەرما بەرزدەكاتەوە، كە ئێستا بەڕوونی لە ناوچەكانی گەرمیاندا شوێنەوارەكانی بەبیابانبوون دەبینین. دروستكردنەوەی باڵەخانەیەك ساڵێكی دەوێت، بەڵام زیندووكردنەوەی خاكێكی ژەهراوی، یان گەڕانەوەی درەختێكی تەمەن 100 ساڵە، پێویستی بە 10 بۆ 50 ساڵ هەیە، پاككردنەوەی ئەم پاشماوانە لە جیهاندا تێچوویەكی خەیاڵیی دەوێت، كە لەنێوان (50 بۆ 100 ملیار دۆلار)دایە. جەنگ لە چەند خولەكێكدا ئەوە وێران دەكات، كە سروشت لە سەدەها ساڵدا دروستیكردووە، بۆیە پێویستە پاراستنی ژینگە لە كاتی ململانێكاندا وەك ئەولەویەتێكی نەتەوەیی و مرۆیی سەیر بكرێت.


PUKMEDIA كوردستانی نوێ/ هیوا كازم