PUKmedia یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان

نوێترین کتێب


ته‌كنه‌لۆژیای په‌یوه‌ندیكردنی نوێ له‌ سه‌رده‌می زانیاریدا

-نووسه‌ری كتێب: د.حه‌سه‌ن عیماد مه‌كاوی

-ده‌زگای بڵاوكردنه‌وه‌: دار المصریه‌ اللبنانیه‌ – قاهیره‌

-جۆری كتێب: توێژینه‌وه‌ی زانستی

-نۆبه‌و ساڵی چاپ، چاپی شه‌شه‌م، 2015

-پێكهاته‌ی كتێب: 15 نه‌سك، له‌ 294 لاپه‌ڕه‌دا

1-2

پێشه‌كی


ئه‌م كتێبه‌ی كه‌ ده‌یخوێنیته‌وه‌، یه‌كێكه‌ له‌ كتێبه‌ زانستی و ئه‌كادیمییه‌كانی بواری په‌یوه‌ندیكردن و راگه‌یاندنی جه‌ماوه‌ری. له‌به‌ر گرنگییه‌كه‌ی، تا ئێستا 6 جار چاپكراوه‌ته‌وه‌، نووسه‌ره‌كه‌شی، یه‌كێك له‌ ئه‌كادیمیسته‌ دیاره‌‌كانی بواری پسپۆریی راگه‌یاندن كه‌ له‌سه‌ر ئاستی جیهانی عه‌ره‌بی و له‌ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌كانی ئه‌م پسپۆرییه‌دا ناسراوه‌و له‌ ئێستادا راگری كۆلێژی راگه‌یاندن و ته‌كنه‌لۆژیای په‌یوه‌ندییه‌ له‌ زانكۆی میسر بۆ زانست و ته‌كنه‌لۆژیا.

خوێندنه‌وه‌ بۆ ئه‌م كتێبه‌ كه‌ زۆر ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ زانیاری و داتاو ئه‌نجامگیریی زانستی ده‌رباره‌ی ته‌كنه‌لۆژیای نوێ، هه‌وڵێكه‌ بۆ ئاشناكردنی خوێنه‌ری كورد به‌م بواره‌ گرنگه‌ كه‌ تێكه‌ڵ به‌ ژیانی هه‌موو لایه‌كمان بووه‌.

زانیاریی لای كێیه‌، هێز له‌وێیه !

بۆچوونێكی نوێ نییه‌ ئه‌گه‌ر‌ بوترێت دیارده‌ی ته‌قینه‌وه‌ی زانیارییه‌كان(Information Explosion)، یه‌كێكه‌ له‌ دیارده‌ وه‌رچه‌رخێنه‌ره‌كانی بنه‌ماكانی بیركردنه‌وه‌و ره‌فتارو تایپی ژیان له‌سه‌ر گۆی ته‌واوی ئه‌م هه‌ساره‌یه‌ی كه‌ له‌سه‌ری ده‌ژین. ئه‌م دیارده‌یه‌، ئه‌مڕۆ بۆته‌ بنچینه‌ی توێژینه‌وه‌ زانستییه‌كان‌، بناغه‌ی بڕیاره‌ ته‌ندروسته‌كان. ئه‌وه‌ هه‌ر زانیارییه‌كانیشن كه‌‌ سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كانمان بۆ جڵه‌و ده‌كه‌ن و به‌سه‌ریاندا زاڵ ده‌بن، له‌وه‌ش زیاتر، دیارده‌كه خۆی‌، بازاڕێكی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ ته‌واو وه‌ك بازاڕه‌ گه‌رمه‌كانی پترۆل و ئاڵتون، ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر زۆرجار بازاڕی له‌وان گه‌رمتریش نه‌بێت!.

به‌ڵام لێره‌دا پرسیار ئه‌وه‌یه‌: ئایا به‌ راستی، ئه‌و نهێنییه‌ چییه‌ كه‌ بۆته‌ سه‌رچاوه‌ی ته‌قینه‌وه‌ی زانیارییه‌كان و شۆڕشی زانیاری؟ كێ له‌ پشتی ئه‌م دیارده‌یه‌وه‌یه‌؟ كێ به ڕاده‌ی ئه‌وه‌ی گه‌یاندووه‌ كه‌ ئه‌‌م زاراوه‌یه‌ی به‌سه‌ر داببڕدرێت‌؟.. لێره‌دا، بێ دوودڵی،‌ ده‌توانرێ بوترێ: ته‌كنه‌لۆژیا. ئه‌وه‌ ته‌كنه‌لۆژیایه‌‌ كه‌ نهێنی و كۆدی ته‌قاندنه‌وه‌ی زانیارییه‌كان و به‌ جیهانیكردنیكردنیانه Globalization، ته‌كنه‌لۆژیایه‌ كه‌ نزیكه‌ی سێ چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌ زانیاری و داتاكانمان بۆ كۆده‌كاته‌وه‌، پۆلێنیان ده‌كات، هه‌ڵیان ده‌گرێت، ده‌یانگێڕێته‌وه‌، به‌ زۆرترین بڕیش په‌خشیان ده‌كات.

تێكه‌ڵاوبوونی كۆمپیوته‌رو ده‌زگا ئه‌لكترۆنییه‌كان له‌گه‌ڵ ته‌كنه‌لۆژیای په‌یوه‌ندیكردن له‌ دووره‌وه‌، هه‌ر به‌ راستی سه‌رده‌مێكی نوێیان هێنایه‌ ئاراوه‌، ئه‌م سه‌رده‌مه‌، به‌ ته‌واوی، پشت به‌(بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌لكترۆنی) ئه‌به‌ستێت. له‌وه‌ش‌ زیاتر، هه‌ر خودی ته‌كنه‌لۆژیا خۆی، چه‌مكی كۆمه‌ڵگه‌ی زانیارییه‌كان(Information Society)ی داهێنا. ئه‌مڕۆ ئیتر پێوه‌رێكیش هه‌یه‌ بۆ ناسینی ئه‌م فۆرمه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌، هه‌ر منداڵێك كه‌ له‌ خێزان و ماڵێكدا له‌دایك ببێت و ئه‌و ماڵه‌ كۆمپیوته‌رو ئه‌نته‌رنێتی تیا به‌كاربهێنرێت، ئه‌وا به‌و منداڵه‌ ده‌وترێت، منداڵی سه‌ربه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی زانیاری‌.

پاشان، ته‌كنه‌لۆژیای په‌یوه‌ندیكردنی نوێ كه‌ زاده‌ی نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌، له‌ بنه‌ڕه‌تدا، زیاتر له‌به‌ر رۆشنایی دوو دیارده‌دا لێی كۆڵراوه‌ته‌وه‌‌، یه‌كه‌میان: ته‌قینه‌وه‌ی زانیاری و، دووه‌میان: په‌ره‌سه‌ندنی ئامرازه‌كانی په‌یوه‌ندیكردن كه‌‌ كۆمه‌ڵگه‌ پیشه‌سازییه‌كان به‌خۆوه‌ی بینیون.

ئاسانكاری و خزمه‌تگوزارییه‌كانی ته‌كنه‌لۆژیا

لێره‌دا كۆمه‌ڵێك نموونه‌ ئه‌هێنینه‌وه كه‌ هه‌ندێكیان له‌ ئه‌زموونی وڵاتێكی وه‌ك وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكایه‌‌‌‌. مه‌به‌ست نموونه‌یه‌ له‌باره‌ی دیارده‌ی ته‌قینه‌وه‌ی زانیارییه‌كان به‌هۆی ئاسانكارییه‌كانی ته‌كنه‌لۆژیای په‌یوه‌ندیكردن و ته‌كنه‌لۆژیای كۆمپیوته‌ره‌وه‌‌:

1- ته‌نها بڵاوكراوه‌یه‌كی خولیی وه‌ك(Chemical Abstract) له‌وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكادا، له‌ ساڵانی 1907 بۆ 1938، واته‌ به‌ 31 ساڵ، یه‌ك ملیۆن توێژینه‌وه‌ی بڵاوكردۆته‌وه‌، به‌ڵام له‌ هه‌شتاكان ئه‌و بڕه‌ له‌ توێژینه‌وه‌ی‌ ته‌نها به‌ 4 ساڵ به‌رهه‌مهێناوه‌و بڵاوكردۆته‌وه‌!. پرسیاریش ئه‌وه‌یه‌: ئه‌ی ئاخۆ ئێستا، له‌ سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك و له‌ ساڵی 2021دا، واته‌ دوای 41 ساڵی ته‌واو له‌و مێژووه‌، ئه‌بێ چه‌ند ملیۆن توێژینه‌وه‌ بڵاو بكاته‌وه‌و به‌ چه‌ند له‌و ماوه‌یه‌ش كه‌متر؟!!

2- تا ساڵی 1800 ته‌نها سه‌د بڵاوكراوه‌ی خولیی هه‌بووه‌، له‌ هه‌شتاكاندا گه‌یشتۆته‌‌ 70 هه‌زار!، ئه‌ی ئه‌بێ ئێستا چه‌ند بێت!؟، به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر تا ساڵانی هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو و له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی گه‌یشتبێته‌‌ یه‌ك ملیۆن بڵاوكراوه‌ی خولی؟!.

3- به‌ پێی هه‌ندێ ئامار كه‌ به‌گوێره‌ی چاپی یه‌كه‌می ئه‌م كتێبه‌ بێت، ئاماری تازه‌ش نین‌، 120 ئاژانسی نێوده‌وڵه‌تی هه‌واڵ هه‌ن.

4- رۆژانه‌‌ 1650 كتێب چاپده‌كرێت، واته‌ له‌سه‌ر ئاستی جیهان و به‌هۆی ئاسانكارییه‌كانی ته‌كنه‌لۆژیاوه‌، له‌ هه‌ر سه‌عاتێكدا 70و له‌ هه‌ر خوله‌كێكیشدا نزیكه‌ی 2 كتێب چاپده‌كرێت!.

5- هه‌ر به‌هۆی ته‌كنه‌لۆژیاوه‌ تێچووی هه‌ڵگرتنی زانیارییه‌كان 20% كه‌میكردووه‌.

6- رۆژانه‌ له‌ ده‌زگاكانی راگه‌یاندنه‌وه‌ نیو ملیۆن هه‌واڵ بڵاوده‌كرێته‌وه‌، لانیكه‌م، 250 هه‌زاریان به‌ ده‌نگ و ره‌نگیشه‌، ئه‌وانیتر نوسراو و ئه‌لكترۆنی.

7- ژماره‌ی ئه‌وانه‌ی له‌ بواری به‌رهه‌مهێنانی زانیاریدا كارده‌كه‌ن و پێشتر 10%ی رێژه‌ی هێزی كار بووه‌ له‌ ئه‌مریكادا، ئێستا رێژه‌كه‌ بۆته‌وه‌ 50%، هه‌ر بۆیه‌شه‌ به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێستا ده‌وترێت كۆمه‌ڵگه‌ی زانیاری و شوێنگره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی پیشه‌سازی. هاوكات رێژه‌ی ده‌ستی كار له‌ بواری پیشه‌سازی بۆ 20% كه‌میكردووه‌، له‌ بواری كشتوكاڵیش بۆته‌ 4%، واته‌ ته‌كنه‌لۆژیاو ئامرازه‌كانێتی كه‌ له‌ شوێنیان كارده‌كه‌ن.

ته‌كنه‌لۆژیای كۆمپیوته‌ر

دیوێكی تری ته‌كنه‌لۆژیای مۆدێرن، بریتییه‌ له‌ ته‌كنه‌لۆژیای كۆمپیوته‌ر. ئه‌م تایپه‌ له‌ ته‌كنه‌لۆژیا، له‌به‌رئه‌وه‌ی تێكه‌ڵ به‌ ژیان و كاروباری رۆژانه‌ی هه‌موو خێزانێك، به‌تایبه‌تیش تاكه‌ خوێنده‌واره‌كانی خێزانه‌كان بووه‌، بۆته‌ پێویستییه‌كی رۆتینیی رۆژانه‌، بۆته‌ ده‌سكه‌وتێكی كه‌م وێنه‌ كه‌ ئه‌سته‌مه‌ بتوانرێت ده‌ستبه‌رداری ببین و زیان به‌ به‌ڕێوه‌چوونی ئه‌و كارو فرمانانه‌مان نه‌گات كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ رێككارییه‌كانی تۆماركردن و كۆكردنه‌وه‌و هه‌ڵگرتن و گێڕانه‌وه‌ی داتاو زانیارییه‌كانه‌وه‌.

به‌ مانایه‌كی تر، ئه‌م جۆره‌یان‌ به‌رچاوترین و به‌ربڵاوترین ده‌سكه‌وتی ته‌كنه‌لۆژییه‌ كه‌ به‌ پێشكه‌شكردنی زۆرترین بڕی خزمه‌تگوزاری و ئاسانكاریكردن بۆ به‌ڕێوه‌بردنی سیستماتیكییانه‌ی زۆرترین به‌شی كاروباری رۆژانه‌مان خراوه‌ته‌ خزمه‌تی مرۆڤایه‌تییه‌وه‌.

ته‌كنه‌لۆژیای كۆمپیوته‌ر، لای زۆر به‌كارهێنه‌رێكیش ناسراوه‌. قۆناغه‌كانی په‌ره‌پێدانی، پێكهاته‌كانی، به‌شه‌ ئۆرگانییه‌كانی، جۆره‌كانی، قه‌باره‌كانی، ئه‌ركه‌ جیاجیاكانی كه‌ هه‌ر هه‌موویان پێكه‌وه‌و به‌سه‌ر یه‌كه‌وه‌، كۆمه‌ڵێك ره‌گه‌زی ناساندن و به‌رجه‌سته‌كردنی بایه‌خ و كاریگه‌ریی ئه‌م جۆره‌ن له‌ ته‌كنه‌لۆژیا.

ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی به‌ بواری په‌یوه‌ندیكردن و راگه‌یاندنه‌وه‌ هه‌بێت، كۆمپیوته‌ر، به‌ شێوه‌یه‌كی زۆر به‌ربڵاو و فراوان به‌كارده‌هێنرێت، ئه‌مڕۆ زۆرترین ئه‌و پرۆگرام ‌و ئه‌پلیكه‌یشنانه‌ ئه‌گرێته‌خۆی كه‌ له‌ بواری رادیۆ و ته‌له‌فزیۆن و پێگه‌ی ئه‌لكترۆنی و چاره‌سه‌رییه‌كانی بواری هونه‌ری و سازاندن و لایه‌نی ته‌كنیكیی رۆژنامه‌دا‌ به‌كارده‌هێنرێن.

ته‌كنه‌لۆژیای مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان

ئه‌م قۆناغه‌ گه‌شه‌كردووه‌ی ته‌كنه‌لۆژیا، واته‌ ته‌كنه‌لۆژیای مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان، له‌ یه‌كه‌م مانگی ده‌ستكردی یه‌كێتیی شوره‌وییه‌وه‌ ده‌ستی پێكرد كه‌ له‌ ساڵی 1957دا هه‌ڵیدایه‌ ئاسمان، ئه‌و مانگه‌ ده‌ستكرده‌ش ناوی سپوتنیك Sputnik بوو.

ئه‌م رووداوه‌ مێژووییه‌ به‌ سه‌ره‌تای شۆڕشی پێنجه‌می په‌یوه‌ندیكردن Communication له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێت. هاوكات هه‌ر ئه‌م قۆناغه‌ی ته‌كنه‌لۆژیا به‌ گواستنه‌وه‌ بۆ قۆناغی دوای شۆڕشی پیشه‌سازیش داده‌نرێت.

مێژووی به‌كارهێنانی مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان بۆ بواری په‌یوه‌ندیكردن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ 1962. له‌ ئێواره‌ی رۆژی 10ی ته‌موزی ساڵی 1962دا، بۆ یه‌كه‌مینجار له‌ مێژوودا به‌رنامه‌یه‌كی ته‌له‌فزیۆنی په‌خش كرا كه‌ له‌ یه‌ككاتدا له‌هه‌موو وڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا، به‌ریتانیا، فه‌ره‌نسادا، ده‌بینرا. یه‌كه‌مین مانگی ده‌ستكردیش كه‌ ئه‌و به‌رنامه‌ ته‌له‌فزیۆنییه‌ی وه‌ك په‌خشێكی ئاسمانی په‌خشكرد، مانگی ده‌ستكردی(تلستار/Telstar) بوو كه‌ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا ره‌وانه‌ی ئاسمانی كرد.

بێگومان ئه‌و ده‌سكه‌وته‌ مێژووییه‌ به‌رهه‌می تێكه‌ڵاوكردنی ته‌كنه‌لۆژیای مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان بوو به‌ ته‌كنه‌لۆژیای په‌خشی ته‌له‌فزیۆنی، ره‌نگه‌ دیارترین نموونه‌ش ئه‌وه‌بێت كه‌، ده‌ركه‌وتنی یه‌كه‌م ته‌له‌فزیۆنی نێوده‌وڵه‌تی له‌ رێی مانگی ده‌ستكردی تلیستاره‌وه‌ كه‌ په‌خشه‌كه‌ی جیهانی بێت و بگاته‌ سه‌رتاسه‌ری گۆی زه‌وی، له‌ ساڵی 1964ه‌وه‌ ده‌ستیپێكرد، ئه‌وه‌ش به‌ په‌خشكردنی كۆنگره‌یه‌كی راسته‌وخۆ له‌ رۆما و، دواتر خولی ئۆلۆمپی كه‌ له‌ تۆكیۆی پایته‌ختی ژاپۆن به‌ڕێوه‌ده‌چوو.

له‌سه‌ر ئاستی ته‌كنه‌لۆژیای په‌یوه‌ندیكردن و راگه‌یاندنیش كه‌ بواری په‌یوه‌ندیداری ئێمه‌یه‌، په‌ره‌سه‌ندنه‌كانی ته‌كنه‌لۆژیای مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان وایان كرد كه‌ له‌ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكاو له‌سه‌ر ئاستی جیهان كۆمه‌ڵێك ده‌زگای نێوده‌وڵه‌تی په‌یوه‌ندیكردن دابمه‌زرێن، له‌وانه،‌ ده‌سته‌ی كۆمسات COMSAT و رێكخراوی نێوده‌وڵه‌تی بۆ په‌یوه‌ندیكردنی ئاسمانیی ناسراو به‌ INTELSAT.

دواتر كۆمه‌ڵێك یاسا له‌ وڵاتاندا ده‌ركران و كۆمه‌ڵێك رێككه‌وتنامه‌ی نێوده‌وڵه‌تیش مۆركران بۆ به‌ڕێوه‌بردن و رێكخستنی ته‌كنه‌لۆژیای مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان و ئه‌م ده‌سكه‌وته‌ گه‌وره‌یه‌ی شارستانیه‌تی مرۆڤایه‌تی. دوابه‌دوای ئه‌وه‌، له‌سه‌ر ئاستی هه‌رێمایه‌تیش كۆمه‌ڵێك مانگی ده‌ستكرد هه‌ڵدران، به‌تایبه‌تی له‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌وڵاتانی وه‌ك كه‌نه‌دا، فه‌ره‌نسا، هیند، دواتریش وڵاتانی عه‌ره‌بی.

تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ته‌كنه‌لۆژیای مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان

گرنگییه‌كی تری ئه‌م تایپه‌ له‌ ته‌كنه‌لۆژیا، له‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ له‌ خۆیدا كۆكردوونه‌ته‌وه‌، له‌وانه‌:

–تێپه‌ڕاندنی به‌ربه‌سته‌ سروشتییه‌كانی ناردن، وه‌ك چیاكان و بیابانه‌كان و ده‌ریاو زه‌ریاكان.

–پێكبه‌سته‌ی ئاسمانی(الوێله‌ الفچائیه‌)، واته‌ په‌یوه‌ندیكردنی راسته‌وخۆ له‌ یه‌ككاتداو له‌ خاڵێكه‌وه‌ بۆ چه‌ندین خاڵ، فه‌راهه‌م ده‌كات.

–فریكوێنسه‌ ئاسمانییه‌كان تووشی هیچ به‌ربه‌ستێكی ئاسمانی نابن كاتێك كه‌ له‌ بڵاوبوونه‌وه‌‌یاندا له‌سه‌ر زه‌وی، رێكه‌وتیان ده‌كات، وه‌ك هانی هانی/ژاوه‌ژاو‌ Noise و چڕبوونه‌وه‌ی كه‌ڤه‌ری ئاسمانی.

–له‌ رێگه‌ی مانگه‌ ده‌ستكرده‌كانه‌وه‌، تیشكده‌ره‌وه‌ ئێزگه‌ییه‌كان له‌ هێڵێكی راستدا بڵاوده‌بنه‌وه‌و ده‌گه‌نه‌ سه‌ر گۆی زه‌وی و سێ به‌شی رووبه‌ری گۆی زه‌وی روماڵ ده‌كه‌ن.

–ده‌توانرێ له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی ئابوری، په‌یوه‌ندی و گه‌یاندنه‌‌ ئاسمانییه‌كان به‌ چڕی به‌كاربهێنرێت.

–به‌دیهێنانی خێرایی و روونیی پێویست له‌ گواستنه‌وه‌ی رووداوه‌كان و زانیارییه‌كاندا له‌ شوێنێكه‌وه‌ بۆ شوێنێكی تر.

–فه‌راهه‌مكردنی وه‌رگرتنی خزمه‌تگوزارییه‌كانی رادیۆ و ته‌له‌فزیۆن و ته‌له‌فۆن و گواستنه‌وه‌ی داتاكان، به‌ كوالیتییه‌كی زۆر به‌رز.

سیستمی ئیشكردنی مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان

له‌ بواری په‌یوه‌ندیكردندا، مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان، به‌كارهێنراوێكی تایبه‌تین، ئه‌وه‌ش له‌ رێگه‌ی پێكبه‌سته‌ی مایكرۆیڤه‌وه‌. وێستگه‌ی به‌هێزكردنی مایكرۆیڤ Microwave Relay station كه‌ پێی ده‌وترێت گوازه‌ره‌وه‌ Transponder ده‌خرێته‌ ناو مانگی ده‌ستكرده‌وه‌، ئه‌مه‌ پێش ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ رێگه‌ی مووشه‌كه‌وه‌ ئاراسته‌ی ئاسمان بكرێت بۆ ئه‌وه‌ی به‌ خێرایی هاوكاتی خێرایی خولانه‌وه‌ی زه‌وی، به‌ده‌وری گۆی زه‌ویدا بخولێته‌وه‌.

دواتر له‌ رێی كۆمه‌ڵێك فریكوێنسی دیاریكراوه‌وه‌ رێنوماییه‌كان له‌ وێستگه‌ زه‌مینییه‌كانه‌وه‌ ئاراسته‌ی مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان ده‌كرێن، ئه‌و وێستگه‌یه‌ش‌ Transponder ئه‌و پێبه‌سته‌ به‌رزكراوانه‌ له‌ زه‌وییه‌وه‌ وه‌رده‌گرێ و 10 ملیۆن جار به‌هێزیان ئه‌كاته‌وه‌ پێش ئه‌وه‌ی كه‌ بنێردرێنه‌وه‌ به‌ره‌و خوار/ بۆسه‌ر زه‌وی و ئه‌و شوێنانه‌ی كه‌ نێرده‌ییه‌‌كان رووماڵیان ده‌كه‌ن.

هه‌ڵبه‌ته‌ كاتێك كه‌ مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان به‌ ده‌وری زه‌ویدا ده‌خولێنه‌وه‌، كۆمه‌ڵێك هێزی جیاواز كاریگه‌رییان له‌سه‌ر هه‌یه‌، له‌وانه‌، هێزی پاڵپێوه‌نان Momentum و هێزی راكێشان Gravity. هێزی یه‌كه‌میان وا له‌ مانگی ده‌ستكرد ده‌كات كه‌ ئاراسته‌ی به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ بێت دوای ئه‌وه‌ی كه‌ له‌سه‌ر رووی زه‌وییه‌وه‌و به‌ مووشه‌ك هه‌ڵده‌درێت، هێزی دووه‌میشیان، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، كار له‌سه‌ر راكێشانی مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان ده‌كات بۆ سه‌ر رووی زه‌وی، له‌م حاڵه‌ته‌شدا ئه‌گه‌ر هێزی پاڵپێوه‌نان یه‌كسان بێت به‌ هێزی راكێشان، ئه‌وا مانگی ده‌ستكرد له‌ خوله‌گه‌ی سوڕانه‌وه‌ی خۆی به‌ ده‌وری زه‌ویدا، پارێزراو ده‌بێت.

ته‌كنه‌لۆژیای مایكرۆیڤ Microwave و فایبه‌ر ئۆپتیك Fiber Optics
ئه‌گه‌ر یه‌كێك له‌ ته‌كنه‌لۆژیاكانی په‌ره‌پێده‌ری سیسته‌می په‌یوه‌ندیكردن و گه‌یاندن بریتیی بێت له‌ ته‌كنه‌لۆژیای مانگه‌ ده‌ستكرده‌كان، ئه‌وا ته‌كنه‌لۆژیای مایكرۆیڤ و فایبه‌ر ئۆپتیكیش دوو فۆرمی تری ته‌كنه‌لۆژین كه‌ رۆڵی گه‌وره‌یان له‌ فراوانكردن و تۆكمه‌كردنی سیسته‌می په‌یوه‌ندیكردندا هه‌یه‌.

یه‌كه‌م، مایكرۆیڤ: ئه‌م جۆره‌ی ته‌كنه‌لۆژیا، بریتییه‌ له‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كانی تیشكدانه‌وه‌ی كارۆموگناتیسی له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك شه‌پۆلدا Waves كه‌ له‌ نێوان مه‌ترێك بۆ ملیمه‌ترێكه‌، له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك فریكۆێنسیدا كه‌ له‌ نێوان 300 میگاهێرتز(1م) و 300 گیگاهێرتز(1ملم)ه‌.

هێڵه‌كانی مایكرۆیڤ، له‌ جه‌نگی جیهانیی دووه‌مه‌‌وه‌(1939_-1945ز) په‌ره‌ی پێدراو یه‌كه‌مجار له‌ رێی ته‌كنه‌لۆژیای رادار Rader- ه‌وه‌ بوو و بۆ ئامانجی جه‌نگی به‌كارهێنرا. له‌ دوای جه‌نگ، كه‌وته‌ بواری بازرگانی و مه‌ده‌نیشه‌وه‌و بووه‌ هۆكاری بره‌وسه‌ندنی سیسته‌می په‌یوه‌ندیكردن.

ئه‌بێ ئه‌وه‌ بیر بخه‌ینه‌وه‌ كه‌ فریكۆێنسه‌كانی مایكرۆیڤ و كارۆموگناتیسی شه‌به‌نگ(الگیف)، له‌لایه‌ن رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌وه‌ هه‌ڵده‌سوڕێنرێت، له‌ناو هه‌ر وڵاتێكیشدا فریكۆینسه‌كان له‌لایه‌ن رێكخراو و ده‌زگا حكومییه‌كانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێن.

دووه‌م، فایبه‌ر ئۆپتیك: ئه‌م‌ تایپه‌ ته‌كنه‌لۆژییه‌، یه‌كێكه‌ له‌ ئامرازه‌ ته‌كنه‌لۆژییه‌ مۆدێرنه‌كان كه‌ یارمه‌تی پێشكه‌شكردنی بوارێكی فراوانی په‌یوه‌ندیكردن و گه‌یاندن ده‌دات.

فایبه‌ر ئۆپتیك بریتییه‌ له‌كۆمه‌ڵێك چه‌پك و ریشاڵی شووشه‌یی زۆر ورد كه‌ له‌ شێوه‌دا له‌ تیره‌ی سپیی هه‌زارپێ ده‌چێت و رێگه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ تیشكی لێزه‌ر له‌ رێگه‌یه‌وه‌ تێپه‌ڕێت.

فایبه‌ر ئۆپتیك شوێنی سیگناڵه‌ ئه‌لكترۆنییه‌ ته‌قلیدییه‌كانی گرتۆته‌وه‌ كه‌ له‌ هێڵی ته‌له‌فۆن، رادیۆ، ته‌له‌فزیۆن و گواستنه‌وه‌ی داتا ئه‌لكترۆنییه‌كاندا به‌كاردێن. هه‌روا فریكوێنسی فایبه‌ر ئۆپتیك زۆر‌ له‌ هی مایكرۆیڤ به‌رزتره‌، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش زۆرترین بڕی داتاو زانیاری هه‌ڵده‌گرێت، به‌ڵام ئاشكرایه‌ كه‌ تێچووی به‌كارهێنانی ئه‌م جۆره‌ی ته‌كنه‌لۆژیا زۆرترو گرانتره‌. له‌ رووی به‌كارهێنانیشییه‌وه‌ له‌بواری په‌یوه‌ندیكردن و راگه‌یاندندا، ئه‌وا له‌ بواری ته‌له‌فۆن، گواستنه‌وه‌ی سیگناڵه‌ ته‌له‌فزیۆنییه‌كان له‌ رێگه‌ی مانگه‌ ده‌ستكرده‌كانه‌وه‌، هه‌روا له‌ په‌یوه‌ندیكردنی رادیۆییشدا به‌كاردێت.

عه‌داله‌ت عه‌بدوڵڵا

PUKmedia

 


وێنە هەواڵ
  • image04
  • سێ شەمە یەكەم رۆژی مانگی پیرۆزی رەمەزانە

  • image04
  • خانه‌قین.. په‌رده‌ له‌سه‌ر تابلۆی شه‌ھیدانی ھه‌ڵۆی سور لادرا

  • image04
  • كۆڕێ، ئه‌و داستانه‌ی به‌رگریی یه‌كێتی به‌ده‌ستیهێنا

  • image04
  • رۆژی كه‌وتنی بته‌كه‌

  • image04
  • بە بەشداری بافڵ تاڵەبانی هاوسەرۆكی یەكێتی كۆبوونەوەی سەرۆكایەتی هەرێم و لایەنەكان بەڕێوەدەچێت

  • image04
  • 21 ساڵ به‌سه‌ر كۆچی دوایی برایم ئه‌حمه‌د تێده‌په‌ڕێت

  • image04
  • سه‌رۆك کۆمار نامه‌یه‌كی له‌ قه‌داسه‌تی پاپا فرانسیس پێگه‌یشت

  • image04
  • 16 ساڵ پێش ئێستا بۆ یەكەمینجار پێشمەرگەیەك بوو بەسەرۆك كۆمار


                                           

ناوه‌ندی فینلاند سه‌ردانی باڵیۆزخانه‌ی عیراق ده‌كات


رۆژی پێنجشه‌ممه رێكه‌وتی 8-4-2021 له‌ شاری هیلسنكی وه‌فدێكی ناوه‌ندی یه‌كێتیی نیشتیمانیی كوردستان له‌ فینلاند سه‌ردانی...


  ژنە كوردێك لە فەڕەنسا كوژرا
  دكتۆریكی كورد لە كەنەدا گیانی لەدەستدا
                                           

چاوپێكه‌وتنێك له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند ئه‌حمه‌د زه‌هاوی


هونه‌رمه‌ند ئه‌حمه‌د زه‌هاوی: زۆربه‌ی په‌یكه‌ره‌كانی من ،له‌ فلكلۆر و  كلتوری كوردی سه‌رچاوه‌ ده‌گرن

هونه&...


  د.یاد نەقشبەندی:29 حاڵەتی توشبوی كۆرۆنا تەندروستیان زۆر ناجێگیرە
  چێشتخانه‌یه‌ك له‌هه‌ورامان خواردنێكی جیاواز پێشكه‌ش ده‌كات
                                           

ڕه‌هه‌نده‌ یاساییه‌كانی تاوانی ئه‌نفال

 تاوانی ئه‌نفال یه‌كێكه‌ له‌ تاوانه‌ كۆمه‌ڵكوژییه‌كان كه‌ به‌رامبه‌ر گه‌لی كورد ئه‌نجام درا له‌ ساڵی ١٩٨٨ ، كه‌ب...


  ئەنفال تاوانی سەدە
  وێنه‌.. مه‌راسیمی ئه‌نفال له‌ چه‌مچه‌ماڵ


کاریکاتێر