PUKmedia یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان

نوێترین کتێب


جینۆسایدی ئه‌رمه‌ن و رۆڵی كورد تێیدا

ساڵی ١٩١٥، به‌ ترۆپكی كوشتار و قڕكردنی گه‌لی ئه‌رمه‌ن داده‌نرێت له‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وی ئیمپراتۆرێتی عوسمانیدا و به‌ یه‌كه‌م جینۆساید له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێت له‌ مێژووی نوێی مرۆڤایه‌تیدا. ئه‌گه‌رچی كوشتاره‌كه‌ به‌شێوه‌ی پچڕپچڕ و له‌ ژێر په‌رده‌ و به‌هانه‌ی جۆراوجۆردا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می هاتنه‌ سه‌رته‌ختی سوڵتانی عوسمانی عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م له‌ ساڵی ١٨٧٦دا و به‌تایبه‌تیش له‌ پاش جه‌نگی رووسیا و ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌ ساڵانی ١٨٧٧ – ١٨٧٨دا و شكستی عوسمانییه‌كان له‌و جه‌نگه‌دا و تۆمه‌تبار كردنی ئه‌رمه‌ن به‌ پشتیوانی كردنی رووسیا. لێره‌ به‌دواوه‌ ده‌وڵه‌ت كه‌وته‌ شه‌ڕفرۆشتن به‌ ئه‌رمه‌نه‌كان و له‌ ژێر به‌هانه‌ و پاساوی جۆراوجۆر و درووستكراودا كه‌وته‌ داڕشتنی پلانی سیاسه‌تێكی هه‌مه‌لایه‌نه‌ بۆ قڕكردن و له‌ناوبردنیان. له‌م قۆناخه‌دا و تا ساڵی ١٩١٥ سێ ویستگه‌ی گرنگ هه‌یه‌ بۆ كۆمه‌ڵكوژیی ئه‌رمه‌ن له‌ ساڵانی ١٨٩٤ و ١٨٩٦ و ١٩٠٩دا و ئه‌مه‌ی دواییان كه‌وته‌ سه‌رده‌می "توركه‌ لاوه‌كانه‌وه‌" كه‌ له‌ ساڵی ١٩٠٨دا ده‌سه‌ڵاتی كردارییان گرته‌ده‌ست، هه‌رچه‌نده‌ هێشتا حوكمی سوڵتانی عوسمانی وه‌ك ناو هه‌ر مابوو. دواتر له‌ ساڵی ١٩١٥دا و له‌ژێر په‌رده‌ی جه‌نگی جیهانیی یه‌كه‌مدا (١٩١٤ – ١٩١٨) و به‌ پاساوی چۆڵكردنی به‌ره‌كانی جه‌نگ له‌ خه‌ڵكی متمانه‌ پێنه‌كراو به‌ فه‌رمی و بێ شاردنه‌وه‌ كه‌وتنه‌ راگواستنی ئه‌رمه‌ن (كه‌ له‌ قۆناخی دووه‌مدا كوردیشی گرته‌وه‌) و له‌ گه‌رماوگه‌رمی راگواستنه‌كه‌دا، بۆ بیابانه‌كانی سووریا، كه‌ هه‌ر به‌شێك بوو له‌ خاك و قه‌ڵه‌مڕه‌وی عوسمانی، كه‌وتنه‌ قڕكردنیان و ژماره‌یه‌كی كه‌میان به‌ هه‌ژاری و داماوی گه‌یشتنه‌ شوێنی مه‌به‌ست و له‌وێش دیسان زۆربه‌یان كوشتن یان له‌به‌ر ماندوێتی و نه‌خۆشی و هه‌ژاری له‌ناوچوون یان له‌برسا مردن. ئه‌مه‌ ئه‌و به‌سه‌رهاته‌ سامناكه‌ی جینۆسایدی ئه‌رمه‌نه‌ كه‌وا به‌شێك له‌ كوردیشی تێدا تۆمه‌تبار ده‌كرێت به‌ ئه‌نجامدانی ئه‌و كوشتاره‌ به‌كۆمه‌ڵه‌، هه‌رچه‌نده‌ به‌شه‌ هه‌ره‌ زۆره‌كه‌ی كورد وه‌ك فریادڕه‌س و به‌هاناوه‌چووی ئه‌رمه‌ن رۆڵی بینیوه‌ به‌ڵام ئامرازه‌كانی پرۆپاگه‌نده‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و مژده‌ده‌ره‌ كریستیانه‌كان، كه‌ له‌و ده‌مه‌دا رۆڵێكی گه‌وره‌یان گێڕاوه‌ له‌ وڵاتی عوسمانیدا و هه‌روه‌ها ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌ به‌رژه‌وه‌ندخوازه‌كانی رۆژئاوا و بزووتنه‌وه‌ی ناسیۆنالیستیی ئه‌رمه‌ن خۆیشی رۆڵی به‌رچاویان بینیوه‌ له‌ تۆمه‌تباركردنی كورد به‌گشتی له‌م جینۆسایده‌دا و به‌دناوكردنی له‌ مێژوودا.

ده‌وڵه‌تی عوسمانی، به‌ سه‌ده‌یه‌ك زیاتر پێش جه‌نگی جیهانیی یه‌كه‌م و دواتر هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ و له‌ناوچوونی له‌ئه‌نجامی ئه‌و جه‌نگه‌دا، تووشی لاوازی و داڕووخان بووبوو. گه‌له‌ ژێرده‌سته‌كانی، كه‌ چه‌ندین سه‌ده‌ بوو به‌ده‌ست زوڵم و سته‌می بێئامانی كاربه‌ده‌ستانیه‌وه‌ ده‌یانناڵاند، كه‌وتبوونه‌خۆ بۆ رزگاربوون له‌ رژێمێكی ئیمپراتۆریی گه‌نده‌ڵی وا كه‌ سه‌رده‌م و زه‌مانی به‌سه‌رچووبوو و چیتر نه‌ده‌گونجا له‌گه‌ڵ بیری ناسیۆنالیستیی تازه‌ چه‌كه‌ره‌كردووی ئه‌و میلله‌تانه‌دا و به‌تایبه‌تی گه‌لانی بنده‌ستی عوسمانی له‌ ئه‌وروپادا و ئه‌وانه‌ پاش زنجیره‌یه‌ك راپه‌ڕین و شۆڕش له‌ ناوچه‌ی به‌ڵكاندا، به‌ هاوكاری و ده‌ستێوه‌ردانی وڵاته‌ زلهێزه‌كانی وه‌ك رووسیا و فه‌ره‌نسا و به‌ریتانیا، هه‌موویان له‌ژێرده‌ستی ئیمپراتۆرێتی عوسمانی ده‌رچوون و سه‌ربه‌خۆییان راگه‌یاند. ئه‌م بارودۆخه‌ نوێیه‌، كاری كرده‌ سه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كانی تری ناو ئیمپراتۆرێته‌كه‌؛ چه‌شنی ئه‌رمه‌ن و كورد و عه‌ره‌ب و .. تاد، بۆ خۆڕێكخستن و جۆشدانی خه‌بات و تێكۆشان له‌پێناوی به‌دیهێنانی ئامانجه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانیاندا، به‌ڵام حكومه‌تی عوسمانی، به‌ زه‌بری ئه‌و ده‌سه‌ڵات و سوپایه‌ی كه‌ هێشتا مابووی، سڵی نه‌ده‌كرده‌وه‌ له‌ سه‌ركوتكردنی ئه‌و راپه‌ڕین و شۆڕشانه‌ و ئه‌وپه‌ڕی تاوانی ئه‌نجامده‌دا و بۆ مانه‌وه‌ی ئه‌و قه‌واره‌یه‌ی خۆی شێلگیرانه‌ و دڕندانه‌ش ده‌ستی له‌ هه‌ر سه‌رهه‌ڵدان و به‌رخودانێكی گه‌لانی بنده‌ستی نه‌ده‌پاراست. سوپای عوسمانی هه‌رچه‌نده‌ له‌ دوو جه‌نگی سه‌ره‌كیی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا له‌گه‌ڵ رووسیای قه‌یسه‌ریدا شكستی هێنابوو؛ له‌ جه‌نگه‌كانی ساڵانی 1828 – 1829 و 1877 – ١٨٧٨دا و له‌م قۆڵه‌شه‌وه‌ رووبه‌ری به‌رفراوان خاك و قه‌ڵه‌مڕه‌وی لێزه‌وتكرا، به‌ڵام هه‌ر به‌رده‌وام بوو له‌سه‌ر سیاسه‌تی زه‌بروزه‌نگ و سه‌ركوتكردنی گه‌لانی بنده‌ستی.

سه‌باره‌ت به‌ كورد؛ رژێمی عوسمانی، دركی به‌وه‌ كردبوو كه‌ چاوپۆشیكردن له‌ میرنشینه‌كانی، به‌ره‌و ئاقارێكی باش ناڕوات و به‌ سوودوه‌رگرتن له‌ ئاینی ئیسلام و ئه‌قڵییه‌تی په‌یوه‌ستبوون به‌ ده‌وڵه‌تی خه‌لافه‌ت له‌ لایه‌ك و كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ ناكۆكیی نێوان میرنشینه‌ كورده‌كان خۆیان و یه‌كتر قبووڵ نه‌كردنیان و شه‌ڕوشۆڕیان به‌درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ی بوونیان، بوو به‌ هۆی لاوازییان، بێگومان به‌ هۆكاری ده‌ستێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان و تۆڕێكی به‌رفراوانی مسیۆنێره‌ مه‌سیحییه‌كان، كه‌ له‌ژێر په‌رده‌ی ئایندا هه‌ر بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی جۆراوجۆری ئه‌و زلهێزانه‌ كاریان ده‌كرد و سه‌ره‌نجامیش له‌ناوبردنی یه‌ك له‌دوای یه‌كی ئه‌و میرنشینه‌ فیوداڵانه‌ تا ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی نۆزده‌ له‌سه‌رده‌ستی سوپای عوسمانی. هه‌رچه‌نده‌ دواتر، بووژانه‌وه‌ی بیری نه‌ته‌وایه‌تی، ورده‌ ورده‌ كاری خۆی ده‌كرد و لێره‌ و له‌وێی كوردستانی ژێرده‌ستی عوسمانیدا راپه‌ڕین به‌رپا ده‌كرا، كه‌ زۆربه‌یان به‌ سه‌ركردایه‌تیی رابه‌ره‌ ئاینی و سه‌رۆك خێڵه‌ فیوداڵه‌كان بوو. ئه‌م ناڕه‌زایی و راپه‌ڕینانه‌ش به‌ هۆكاری جیاجیا، له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ سه‌ركوت ده‌كران و شكستیان ده‌هێنا.

سه‌باره‌ت به‌ گه‌لی ئه‌رمه‌نیش، كه‌ له‌م باسه‌دا جێی مه‌به‌ستمانه‌؛ بۆ ماوه‌ی چه‌ندین سه‌ده‌، دراوسێ‌ و تێكه‌ڵی كورد بوون له‌ كوردستانی باكووردا و گه‌لێ‌ هۆكار وایكرد كه‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌ و سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیستدا، كۆمه‌ڵكوژییان ده‌رهه‌ق ئه‌نجامبدات و نزیكه‌ی ملیۆن و نیوێك خه‌ڵكی بێتاوانیان لێ قڕ بكات و له‌ زێد و شوێنی خۆیان رایانبگوێزێت، به‌ چه‌شنێكی سه‌رسه‌ختانه‌ و دڵڕه‌قانه‌ی وا كه‌ تا ئه‌و ده‌مه‌ نموونه‌ی نه‌بووه‌ له‌ مێژووی نوێی مرۆڤایه‌تیدا و تائێستاش په‌ڵه‌یه‌كی ره‌شه‌ به‌ نێوچه‌وانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و حكومه‌ته‌ نه‌ژادپه‌رسته‌كانی میراتگریه‌وه‌.

راسته‌ له‌میانه‌ی پرۆسه‌ی جینۆسایدی گه‌لی ئه‌رمه‌ندا، ئاڵۆزی و ته‌مومژ و ده‌ستێوه‌ردانی ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌كان و نێرده‌ مژده‌ده‌ره‌ مه‌سیحییه‌كان و توندڕه‌ویی ئاینی و مه‌سه‌له‌ی ناسنامه‌ی خاك؛ كه‌وا هه‌رلایه‌ك كورد و ئه‌رمه‌ن، باكووری ئێستای كوردستانی به‌ هی خۆی ده‌زانی، كه‌ بریتیبوون له‌ شه‌ش ویلایه‌تی: وان، دیاربه‌كر، ئه‌رزڕووم، خه‌رپووت، سیواس، به‌دلیس، كه‌ زۆرینه‌ی دانیشتوانیان كوردبوون و لای كورد به‌ كوردستان له‌قه‌ڵه‌مده‌درا و لای ئه‌رمه‌نیش به‌ ئه‌رمه‌نستانی رۆژئاوا داده‌نرا و هه‌وڵێكی زۆری ده‌دا ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی خۆی له‌سه‌ر ئه‌م خاكه‌ رابگه‌یه‌نێت بێ‌ ره‌چاوكردنی زۆرینه‌ی دانیشتوانه‌ كورده‌كه‌ی. له‌م رووه‌وه‌، مه‌سه‌له‌ی ئه‌رمه‌ن سه‌رباری ره‌واییه‌كه‌ی، به‌ڵام له‌لایه‌ن رابه‌ران و پارته‌ نه‌ته‌وه‌په‌رسته‌كانی ئه‌رمه‌نه‌وه‌ به‌رژه‌وه‌ندخوازییه‌كی ته‌سكبین و كورتبینییه‌كی زۆری تێداكرا و سه‌ره‌نجام به‌وه‌ شكایه‌وه‌ كه‌ داموده‌زگاكانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی بیانكه‌ن به‌ ناحه‌ز و دوژمنی یه‌كتر و له‌و رێگه‌یه‌وه‌ پلانه‌كه‌ی سه‌ربخات و تاڕاده‌یه‌ك كوردیش به‌هه‌مان ده‌رد ببات.

بێگومان ده‌بێت پێ‌ له‌و راستییه‌ بنێین، كه‌ له‌و كوشتاره‌دا، كورد یان به‌شێك له‌ كورد، به‌ئاگایی بێت، یان بێئاگایی و له‌خشته‌بردنی بێت له‌لایه‌ن داموده‌زگاكانی حكومه‌تی عوسمانی و پاشتریش ده‌سه‌ڵاتی ئیتیحاد و ته‌ره‌قی، یان توركه‌ لاوه‌كانه‌وه‌، رۆڵێكی خراپی بینیوه‌ له‌و كوشتاره‌دا. ئه‌گه‌رچی ئه‌م كاره‌، ته‌نها به‌شێك له‌ سه‌رۆك خێڵ، یان كارتێكردووی نه‌زانی و توندڕه‌ویی ئاینییه‌وه‌ بووه‌، كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییان له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا یه‌كیگرتووه‌ته‌وه‌. له‌ولاشه‌وه‌، سه‌ركێشیی حیزب و گرووپه‌ نه‌ته‌وه‌په‌رسته‌كانی ئه‌رمه‌نیش، به‌هۆی تۆڵه‌كردنه‌وه‌ و پێشقه‌ره‌وڵی كردنی سوپای رووس، كه‌میان به‌ ره‌شه‌خه‌ڵكی كورد نه‌كردووه‌ و زه‌مینه‌یه‌ك ره‌خساوه‌ كه‌وا هه‌ردوولا ببنه‌ دارده‌ستی تورك و وڵاته‌ زلهێزه‌ به‌رژه‌وه‌ندخوازه‌كان و ئه‌نجام هه‌ردوو به‌ گورگانخواردوو بچن.

هه‌ڵبه‌ت ئه‌م بۆچوونانه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك پاساو نیه‌ بۆ ئه‌و دڵڕه‌قی و دڕنده‌ییه‌ی له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئه‌نجامدراوه‌، هێنده‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ په‌ندێكی مێژوو بێت بۆ هه‌ردوو گه‌لی دراوسێ،‌ تا بتوانن زاڵبن به‌سه‌ر ئه‌و "رقئه‌ستوورییه‌ی" تائێستاش دڵ و ده‌روونی نه‌وه‌ و وه‌چه‌كانی دواتری به‌تایبه‌ت به‌شێك له‌ ئه‌رمه‌نی لێپاكنه‌بووه‌ته‌وه‌ و بتوانرێت زه‌مینه‌یه‌كی گونجاوی وا سازبكرێت، كه‌ هه‌ردوو گه‌ل شانبه‌شانی یه‌كتر ئاینده‌ی خۆیان بنیاتبنێن و په‌ندی ته‌واویش له‌ خوێنی به‌ناهه‌ق رژاوی قوربانییان وه‌ربگرن و به‌ لێكتێگه‌یشتن بتوانن خه‌م و دووكه‌ڵی ئه‌و مێژووه‌ ره‌شه‌ بڕه‌وێننه‌وه‌ و لایه‌نه‌ پرشنگداره‌كانی هاوكاری و مرۆڤدۆستانه‌ی سه‌دان و هه‌زاران كه‌سی كورد بخه‌نه‌ڕوو، كه‌ رۆڵێكی جوامێرانه‌یان بینیوه‌ له‌ رزگاركردنی ئه‌و ئه‌رمه‌نانه‌ی باوباپیری نه‌وه‌ی ئه‌مڕۆی گه‌لی ئه‌رمه‌نن.


محه‌مه‌د حه‌مه‌ساڵح تۆفیق


PUKmedia


وێنە هەواڵ
  • image04
  • سێ شەمە یەكەم رۆژی مانگی پیرۆزی رەمەزانە

  • image04
  • خانه‌قین.. په‌رده‌ له‌سه‌ر تابلۆی شه‌ھیدانی ھه‌ڵۆی سور لادرا

  • image04
  • كۆڕێ، ئه‌و داستانه‌ی به‌رگریی یه‌كێتی به‌ده‌ستیهێنا

  • image04
  • رۆژی كه‌وتنی بته‌كه‌

  • image04
  • بە بەشداری بافڵ تاڵەبانی هاوسەرۆكی یەكێتی كۆبوونەوەی سەرۆكایەتی هەرێم و لایەنەكان بەڕێوەدەچێت

  • image04
  • 21 ساڵ به‌سه‌ر كۆچی دوایی برایم ئه‌حمه‌د تێده‌په‌ڕێت

  • image04
  • سه‌رۆك کۆمار نامه‌یه‌كی له‌ قه‌داسه‌تی پاپا فرانسیس پێگه‌یشت

  • image04
  • 16 ساڵ پێش ئێستا بۆ یەكەمینجار پێشمەرگەیەك بوو بەسەرۆك كۆمار


                                           

ناوه‌ندی فینلاند سه‌ردانی باڵیۆزخانه‌ی عیراق ده‌كات


رۆژی پێنجشه‌ممه رێكه‌وتی 8-4-2021 له‌ شاری هیلسنكی وه‌فدێكی ناوه‌ندی یه‌كێتیی نیشتیمانیی كوردستان له‌ فینلاند سه‌ردانی...


  ژنە كوردێك لە فەڕەنسا كوژرا
  دكتۆریكی كورد لە كەنەدا گیانی لەدەستدا
                                           

چاوپێكه‌وتنێك له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ند ئه‌حمه‌د زه‌هاوی


هونه‌رمه‌ند ئه‌حمه‌د زه‌هاوی: زۆربه‌ی په‌یكه‌ره‌كانی من ،له‌ فلكلۆر و  كلتوری كوردی سه‌رچاوه‌ ده‌گرن

هونه&...


  د.یاد نەقشبەندی:29 حاڵەتی توشبوی كۆرۆنا تەندروستیان زۆر ناجێگیرە
  چێشتخانه‌یه‌ك له‌هه‌ورامان خواردنێكی جیاواز پێشكه‌ش ده‌كات
                                           

له‌یادی مامۆستا هێمنی شاعیر دا

هێمن شاعیری مه‌زنی كورد سه‌ید محه‌مه‌د ئه‌مینی كوڕی سه‌ید حه‌سه‌نی شه‌یخولئیسلامی موكرییه‌و له‌ساڵی 1921دا له‌ گوندی “لاچ...


  ڕۆژی جیهانی کەلەپوور
  له‌ساڵیادی مه‌رگی چوار په‌پوله‌كه‌ی سلێمانی دا


کاریکاتێر