PUKmedia یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان

نوێترین کتێب


جه‌نگی دووه‌می جیهانی له‌ دیدی وینستۆن چڕچڵه‌وه‌

خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ كتێبی یاداشته‌كانی وینستۆن چه‌رچڵ

وینستۆن چه‌رچڵ یه‌كێكه‌ له‌ سیاسه‌تمه‌داره‌ ناسراوه‌كانی به‌ریتانیا، له‌سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ هه‌تاوه‌كو ئێستا، هیچ سه‌رده‌یه‌كی به‌ریتانیا هێنده‌ی چه‌رچڵ له‌ جیهاندا ناسراو نییه‌. ئه‌م ناوبانگه‌شی زیاتر بۆئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، له‌كاتی جه‌نگی دووه‌می جیهاندا، سه‌رۆك وه‌زیرانی به‌ریتانیا بووه‌و رۆڵێكی سه‌ره‌كیی  ویه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی گێڕاوه‌، له‌ جه‌نگ كردن  له‌دژی رژێمی نازی ئه‌ڵمانیا به‌سه‌رۆكایه‌تی هیتله‌ر  و شكتسپێهێنانی ئه‌و رژێمه‌ی كه‌ژیانی ته‌واوی مرۆڤایه‌تی خستبووه‌ مه‌ترسیه‌وه‌. له‌پاش سه‌ركه‌وتنی به‌ریتانیا و هاوپه‌یمانانی له‌ جه‌نگی دووه‌می جیهانیدا، ناوبانگی چه‌رچڵ  له‌ته‌واوی جیهاندا زیادیكرد.

له‌پاش ته‌واوبوونی جه‌نگ و وازهێنانی له‌ پۆستی سه‌رۆك وه‌زیرانی به‌ریتانیا، یاداشته‌كانی خۆی نووسیوه‌، ئه‌م یاداشتانه‌ له‌ ته‌واوی جیهاندا بووه‌ مایه‌ی گرنگی پێدان و بوو به‌ كتێبی ساڵ له‌ زۆربه‌ی ولاتانی جیهاندا، له‌لایه‌كه‌وه‌ ناوه‌رۆكی كتێبه‌كه‌ رۆڵی هه‌بوو، چونكه‌ خه‌ڵكی ده‌یویست بزانێت  له‌و قۆناغه‌دا چی گوزه‌راوه‌، چونكه‌ چه‌رچڵ یه‌كێك بووه‌ له‌ پاڵه‌وانه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی جه‌نگی رزگاری جیهان له‌ چنگی نازیه‌تی ئه‌ڵمانی و فاشیزمی ژاپۆنی. له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ شێوازی نووسینه‌كه‌ی هێنده‌ جوان بوو، به‌تایبه‌تی له‌ رووی ئه‌ده‌بییه‌وه‌، كه‌ نوخبه‌ی ئه‌دیبانی جیهانی" سه‌رسامكردووه‌، هه‌رله‌به‌رئه‌مه‌ش بوو كه‌ ساڵی 1953 خه‌ڵاتی نۆبڵی بۆ ئه‌ده‌ب پێبه‌خشرا.

ماوه‌یه‌كی زۆربوو ده‌مویست  ئه‌م بیره‌وه‌ریانه‌ بخوێنمه‌وه‌، چونكه‌ جه‌نگی دووه‌می جیهانی كاریگه‌ری گه‌وره‌ی به‌سه‌ر جیهانه‌وه‌ هه‌بووه‌، خۆشبه‌ختانه‌ له‌م دواییه‌دا ئه‌م كتێبه‌ له‌لایه‌ن وه‌رگێری هێژا " شاناز ره‌مزی هیرانی " كراوه‌ته‌ كوردی، زۆر سوپاسی شاناز خان ده‌كه‌م، كه‌ ئه‌م كتێبه‌ جوانه‌ی پێشكه‌ش كردم ، كه‌ به‌ بڕاوی من یه‌كێكه‌ له‌ كتێبه‌ جوانه‌كانی.

لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌م چه‌ند سه‌رنجێكی كورتی خۆم له‌باره‌ی ئه‌م كتێبه‌وه‌ بخه‌مه‌ روو، له‌هه‌مانكاتیشدا پیاسه‌یه‌ك به‌ ناو بابه‌ته‌ گرنگه‌كانی ئه‌م كتێبه‌ بكه‌ین.

شێوازی نووسین

یه‌كێكه‌ له‌ خاڵه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی ئه‌م كتێبه‌ كه‌ وایكرد له‌ته‌واوی جیهاندا بڵاوبێته‌وه‌، شێوازی نووسینه‌كه‌یه‌تی، كه‌ به‌زمانێكی ساده‌ و ئه‌ده‌بی به‌رز نووسراوه‌. هه‌روه‌ها نووسه‌ر توانیویه‌تی جۆرێكی نوێ له‌ نووسینی بیره‌وه‌ری  له‌ جیهاندا بێنێته‌ كایه‌وه‌، كه‌ زیاتر پشت به‌ راستی ده‌به‌ستێت و دوور ده‌بێت له‌هه‌موو درۆكردن و قه‌به‌كردنی رۆڵی خۆت و كه‌مكردنه‌وه‌ی رۆڵی دوژمن و نه‌یاره‌كانت.

نووسه‌ر رووده‌كاته‌  راستگۆیی و پشت له‌ درۆكردن ده‌كات، ئه‌مه‌ش له‌رووی مێژووییه‌وه‌ زۆر گرنگه‌، هه‌رئه‌مه‌ش وایكردووه‌ كه‌ ئه‌م كتێبه‌ بكرێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی مێژوویی گرنگ به‌تایبه‌تی بۆ ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌باره‌ی مێژووی جه‌نگی دووه‌می جیهانییه‌وه‌ ده‌یانه‌وێت كتێب یان لێكۆڵینه‌وه‌ بنووسن.
نووسه‌ر له‌باره‌ی شێوازی نووسینه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:

ئه‌و رێچكه‌یه‌ی من له‌و نووسینه‌دا له‌سه‌ری رۆیشتوم، ره‌خنه‌ ناگرێت له‌سه‌ر هیچ كارێكی سه‌ربازی یان سیاسی دوای رووداونی، ئه‌گه‌ر پێشتر دژی روودانی نه‌بووبم و هۆشداریم نه‌دابێ له‌ روودانی ، یان بۆ رازیكردنی جه‌ماوه‌ر بوبێت، به‌ڵام من ئه‌وه‌ ده‌ڵێم كه‌ به‌ خۆم له‌ ژیانمدا به‌ئه‌زموونه‌وه‌ پێیدا تێپه‌ڕیوم . ل 17
كۆمه‌ڵێك بابه‌تی گرنگ

خاڵێكی گرنگی تری ئه‌م كتێبه‌ ، باسكردنی كۆمه‌ڵێك بابه‌تی گرنگه‌، كه‌ له‌و ساڵانه‌دا روویانداوه‌، لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌م باسی هه‌ندێكیان بكه‌م.

بۆچی جه‌نگی دووه‌می جیهانی سه‌ریهه‌ڵدا و هه‌ڵه‌كانی هاوپه‌یمانان چی بوون؟

نووسه‌ر پێش ئه‌وه‌ی باسی رووداوه‌كانی جه‌نگی دووه‌می جیهان بكات، وه‌كو  مێژونووسێك و سیاسه‌تمه‌دارێك باسی هۆكاره‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی جه‌نگی دووه‌می جیهانی ده‌كات ، له‌هه‌مانكاتیشدا هه‌ڵه‌ی هاوپه‌یمانه‌كان له‌ جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی به‌رامبه‌ر ئه‌ڵمانیا ده‌خاته‌ روو.

رێكه‌وتنی ڤێرسای

زۆربه‌ی مێژوونوسان له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ رێكه‌وتنامه‌ی ڤێرسای بۆ كۆتاییهێنان به‌جه‌نگ ، كۆمه‌ڵێك هه‌ڵه‌‌و كه‌موكورتی گه‌وره‌ی تێدابووه‌ له‌جیاتی ئه‌وه‌ی كۆتایی به‌ جه‌نگ بهێنێت، دووباره‌ رێگای بۆ جه‌نگێكی تر خۆشكردووه‌، نووسه‌ریش  له‌م كتێبه‌یدا باسی ئه‌و هه‌ڵانه‌ ده‌كات.

هه‌ندێك كه‌سیش پێیان وابووه‌، ئه‌م رێكه‌وتنه‌ كاتییه‌ و ناتوانێت جه‌نگ رابگرێت بۆ نموونه‌ نووسه‌ر باسی پێشبینی جه‌نه‌راڵ فۆش فه‌رمانده‌ی هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانی هاوپه‌یمانه‌كان له‌ جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی ده‌كات كاتێك له‌باره‌ی ڤێرسایه‌وه‌ ده‌ڵێت: رێلكه‌وتنی فێرسای وه‌كو ئاگربه‌ستێك وایه‌ بۆ ماوه‌ی بیست ساڵ . ل22
هه‌ڵه‌ی هاوپه‌یمانان به‌رامبه‌ر ئه‌ڵمانیا

به‌ بڕوای چرچڵ ده‌وڵه‌ته‌ هاوپه‌یمانه‌كان كۆمه‌ڵێك هه‌ڵه‌یان كردووه‌، كه‌ بۆته‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی جه‌نگی دووه‌می جیهانی
سه‌پاندنی مه‌رجی زۆر به‌سه‌ر ئه‌ڵمانیای دۆڕاودا.


چرچڵ پێی وایه‌ نه‌ده‌بوو هێزه‌ سه‌ركه‌تووه‌كانی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی، له‌رێكه‌وتنامه‌ی فێرسایدا هێنده‌ مه‌رجی قوورس به‌سه‌ر ئه‌ڵمانیادا بسه‌پێنن به‌تایبه‌تی ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ داماڵینی چه‌ك و قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌و هه‌بوو. له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:
ده‌وڵه‌ته‌ هاوپه‌یمانه‌كان نه‌یانتوانی درك به‌و واقیعه‌ بكه‌ن  كه‌ هیچ گه‌لێكی دۆڕاو و رووخاو له‌ جه‌نگ، ناتوانێت به‌و شێوه‌یه‌ خه‌رجی هیچ جۆره‌ جه‌نگێكی تری پڕ خه‌رجی بكات . ل22
شێوازی هاوكارییه‌كان
هه‌ڵه‌یه‌كی تر كه‌ نووسه‌ر ئاشكرای ده‌كات كه‌ ئه‌مریكا و به‌ریتانیا كردوویانه‌، شێوازی هاوكاری كردن و قه‌ره‌بووكردنی ئه‌ڵمانیا  بوو، له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:
به‌ریتانیا و ئه‌مریكا نزیكه‌ی 1500 ملیۆن پاوه‌ندیان وه‌كو هاوكاری داوه‌ته‌ ئه‌ڵمانیا  بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت  وێرانكاری پاشماوه‌ی جه‌نگ چاك بكاته‌وه‌ كه‌چی دواتر ده‌ركه‌وت هاوپه‌یمانان هیچ سوودێكیان له‌و یارمه‌تیانه‌ی بۆ ئه‌ڵمانیایان دا نه‌بینی، ته‌نانه‌ت سووپاسگوزاریش نه‌بوون، مێژوو ئه‌و جۆره‌ كارانه‌ به‌ جۆرێك له‌ شێتی و نه‌فامی له‌قه‌ڵه‌م ده‌دات، چونكه‌ ئه‌و كارانه‌ بوونه‌ هۆی به‌هێزكردنی رۆحی سه‌ربازی و باری ئابووری له‌ ئه‌ڵمانیا . ل 23
داگیركردنی چه‌ند ناوچه‌یه‌كی ئه‌ڵمانیا
خاڵێكی گرنگی تر، دابڕینی چه‌ند ناوچه‌یه‌ك له‌ ئه‌ڵمانیا بۆ فه‌ره‌نسا، هه‌رچه‌ند ئه‌مریكا و به‌ریتانیا دژی بوون، چونكه‌ دژی بنه‌ماكانی نه‌ته‌وایه‌تی و  مافی چاره‌نووس بوو.

داڕمانی دارایی

له‌باره‌ی ره‌وشی دارایی ئه‌ڵمانیاوه‌، كه‌ هۆكارێكی گرنگی جه‌نگه‌كه‌ بووه‌، نووسه‌ر ده‌ڵێت:

 داڕمانی دارایی له‌ ساڵی 1919 تا 1923 دۆخی دارایی و ئابووری و پێدانی قه‌رزی قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌  له‌ نێوان ساڵانی 1919 بۆ 1923  ماركی ئه‌ڵمانیا به‌شێوه‌یه‌كی زۆر خێرا بێ به‌ها بوو.

به‌هێزبوونی فكری كۆمۆنیستی " بۆلشه‌فی و " فاشیزم
نووسه‌ر  پێی وایه‌ به‌هێزبوونی فكری فاشێستی و كۆمۆنیستی، هۆكارێكی تری به‌رپابوونی جه‌نگی دووه‌می جیهانییه‌. 

پاره‌كان بۆ ئه‌مریكا ده‌چوو

 نووسه‌ر باسی راستییه‌كی نوی ده‌كات كه‌ پێشتر باس نه‌كراوه‌ ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و پاره‌ی    قه‌ربووه‌ی كه‌ له‌ ئه‌ڵمانیا وه‌رگیراوه‌،  هیچ سوودی بۆ فه‌ره‌نسا  وبه‌ریتانیا نه‌بوه‌، بگره‌ بۆ ئه‌مریكا بووه‌. له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:
ئه‌و قه‌ره‌بوانه‌ی تا ساڵی 1931 به‌سه‌ر ئه‌ڵمانیادا سه‌پێنرا، ئه‌و قه‌ره‌بوانه‌ له‌لایه‌كی تر به‌ قه‌رزه‌ زه‌به‌ڵاحه‌كانی ئه‌مریكا ده‌دران، بۆیه‌ ئه‌وه‌ بووه‌ پرۆسه‌یه‌كی یه‌كجار بێ مانا و جێگه‌ی سه‌رسووڕمان . ل 26

سیاسه‌تی هه‌ڵه‌ی  ئه‌مریكا


له‌ماوه‌ی سه‌دساڵی پێشوودا ئه‌مریكا رۆڵی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی هه‌بووه‌ له‌ سیاسه‌تی جیهاندا، به‌تایبه‌تی له‌پاش جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانییه‌وه‌. نووسه‌ر له‌مباره‌یه‌وه‌ ره‌خنه‌  له‌ سیاسه‌تی ئه‌مریكا ده‌گرێت، كه‌ كه‌متر گرنگی به‌ دژایه‌تیكردنی فاشیزم داوه‌و زیاتر خه‌ریكی ناوماڵی خۆیان بوون. له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:
ئه‌وكاته‌ ئه‌مریكا  به‌ كێشه‌ و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆی سه‌رقاڵ بووم وه‌ك ئه‌وه‌ی رووداوه‌كانی ئه‌وروپا به‌لای ئه‌وه‌وه‌ گرنگ نه‌بێت ل 45
ئه‌م سیاسه‌تی گۆشه‌گیرییه‌ی ئه‌مریتكاش، زه‌ره‌ری گه‌وره‌ی له‌ جیهانداوه‌.

تێكچوونی پارسه‌نگی هێزی سه‌ربازی ئه‌وروپا 

خاڵێكی گرنگی تر كه‌ نووسه‌ر ئاماژه‌ی پێده‌دات، گرنگی نه‌دانی ده‌وڵه‌ت هاوپه‌یمانه‌كانه‌ به‌ خۆپڕچه‌كردن و به‌هێزكردنی هێزی سه‌ربازییان. له‌هه‌مانكاتیشدا پشتگوێخستنی سیاسه‌تی عه‌سكه‌رتاری ئه‌ڵمانیاییه‌، كه‌ له‌سایه‌ی هیتله‌ردا، گرنگی زۆر به‌ سووپای ئه‌ڵمانیا دا، ئه‌مه‌ش  به‌زه‌ره‌ر بۆ ده‌وڵه‌تانی جیهان شكایه‌وه‌.

له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: 

هه‌ر وڵاتێك گه‌ر توانی له‌ گۆڕه‌پانی زانست و زانیاریدا مه‌به‌ستی خۆی بپێكێت، ئه‌وا ته‌نیا پێنچ ساڵی ده‌وێت تا بتوانێت هێزێكی ئاسمانی پێشكه‌وتوو دروست بكات.  هه‌ر له‌ ساڵی 1934 ه‌وه‌  هیتله‌ر بڕیاریدا چه‌كی ئاسمانی  په‌ره‌ی پێبدرێت و ببێته‌ به‌شێك له‌ چه‌كی جه‌نگی ئه‌ڵـمانیا.

هیتله‌ر پێی وابوو، چه‌كی ئاسمانی كاره‌كه‌ی خێراتر ده‌كات و هه‌روه‌ها له‌به‌رامبه‌ر فه‌رنسا و به‌ریتانیا به‌هێزتری ده‌كات . ل61


ئیتالیا


ئیتالیا یه‌كێكه‌ له‌ وڵاته‌ گرنگ و گه‌وره‌كانی ئه‌وروپا، هه‌میشه‌ ئه‌م وڵاته‌ له‌ رووی ئابووریی، سیاسی، فه‌رهه‌نگی و سه‌ربازیشه‌وه‌، كاریگه‌ری گه‌وره‌ی به‌سه‌ر ئه‌م كیشوه‌ره‌وه‌ هه‌بووه‌. له‌كاتی جه‌نگی دووه‌می جیهانیشدا، رۆڵی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی هه‌بووه‌ له‌ جه‌نگه‌كه‌دا. چرچڵ به‌شێكی زۆری له‌ كتێبه‌كه‌ی بۆ ئیتالیا داناوه‌، هه‌روه‌ها ره‌خنه‌ له‌  سیاسه‌تی شه‌ڕه‌نگێزی و ته‌ماعكاری و داگیركاری وڵاتانی جیهانی مۆسۆلینی ده‌گرێت، و به‌هاتنه‌ سه‌ركاری هیتله‌ر، هانی ئه‌م پیاوه‌ی داوه‌ كه‌ ببێته‌ هاوپه‌یمانی ، به‌مشێوه‌یه‌ش جیهان به‌ره‌و نه‌هامه‌تی گه‌وره‌ هه‌نگاوی نا.

له‌مباریه‌وه‌ نووسه‌ر ده‌ڵێت:
ئاشته‌وایی جیهانی كه‌وتبووه‌ به‌ر ئه‌گه‌ری گورزێكی كوشنده‌، مه‌سه‌له‌ی یه‌كسانبوونی چه‌كی ئاسمانی ئه‌ڵمانیاش، وایكرد ئیتالیا رووبكاته‌ ئه‌ڵمانیا. بۆیه‌ له‌م دوو دۆخه‌دا هیتله‌ر رێگه‌ی بۆ خۆشكرا جه‌نگ به‌رپا بكات. ل 73
ئه‌وه‌ی به‌لای منه‌وه‌ جێگه‌ی سه‌رنجه‌، ئیتالیا رۆڵی یه‌كلاره‌وه‌ی له‌ هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگه‌كه‌ هه‌بووه‌،

به‌هه‌مانشێوه‌ رزگاركردنیشی رۆڵی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی ده‌بێت بۆ سه‌ركه‌وتنی هاوپه‌یمان و شكستی ئه‌ڵمانیا.

رۆڵی گرنگی ئه‌سیوپیا " حه‌به‌شه‌" 
هه‌ندێك وڵاته‌ هه‌یه‌ هیچ كاتێك باوه‌رم نه‌ده‌كرد كه‌ رۆڵی سه‌ره‌كیان له‌ جه‌نگی دوه‌می جیهانیدا هه‌بووبێت، یه‌كێك له‌و وڵاتانه‌ ئه‌سیوپیا " حه‌به‌شه‌" یه‌. داگیركردنی ئه‌م وڵاته‌ له‌لایه‌ن ئیتالیاوه‌، بووه‌ گرێ كوێره‌ی جه‌نگی دووه‌می جیهانی، چونكه‌ به‌ریتانیا دژی ئه‌م داگیركردنه‌ و سیاسه‌تی فراوانخوازی مۆسۆلینی له‌ ئه‌فریقا وه‌ستاوه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ش بووه‌ هانده‌رێكی باش، بۆئه‌وه‌ی كه‌ ئیتالیا بچێته‌ سه‌نگه‌ری ئه‌ڵمانیاوه‌، هه‌رچه‌نده‌ له‌ جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیدا، ئیتالیا له‌به‌ری هاوپه‌یمانان بوو دژی ئه‌ڵمانیا بوو، به‌ڵام مۆسۆلینی ئه‌م سیاسه‌ته‌ی گۆڕی.

گرنگی رۆژهه‌ڵاتی ئه‌وروپا

هه‌تاوه‌كو ئه‌م كتێبه‌م نه‌خوێنده‌وه‌ له‌ گرنگی و رۆڵی ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ئه‌وروپام له‌ جه‌نگی دووه‌می جیهانی بۆ ده‌رنه‌كه‌وت. ئه‌م ناوچه‌یه‌ ده‌بێته‌ مه‌یدانێكی گه‌رمی نێوان زلهێزه‌ گه‌وره‌كانی جیهانی ئه‌وكاته‌ به‌تایبه‌تی " ئه‌ڵمانیا ، به‌ریتانیا، روسیای سۆڤێتی" هه‌ر لێره‌شه‌وه‌ جه‌نگی دووه‌می جیهانی سه‌رهه‌ڵده‌دات. هه‌میشه‌ چاوی ته‌ماعكاری ئه‌ڵمانیا له‌سه‌ر ئه‌م ناوچه‌یه‌ بوو، هه‌تاوه‌كو ئێستاش ئه‌م ناوچه‌یه‌ گرنگی زۆری بۆ ئه‌ڵمانیا هه‌یه‌ و به‌ باخچه‌ی پشته‌وه‌ی خۆی داده‌نێت.  چڕچل باسی روواوێكی گرنگ ده‌كات له‌ پێش هه‌لگیرسانی جه‌نگ و ده‌ڵێت:
 له‌ رۆژێكی ساڵی 1937 و به‌هرفۆن رینترۆی باڵیوۆزی ئه‌ڵمانیام بینی و به‌ناوی حكومه‌تی ئه‌ڵمانیاوه‌ داوایلێكرد و ووتی: ئه‌ڵمانیا ئاماده‌یه‌ به‌و هه‌موو هێزی خۆیه‌وه‌ ببێته‌ پاسه‌وانێك بۆ ئیمپراتۆریه‌تی به‌ریتانیا و هه‌موو داواكاری ئه‌ڵمانیا ئه‌وه‌یه‌ به‌ریتانیا ده‌ست له‌ رۆژهه‌ڵاتی ئه‌وروپا بۆ ئه‌ڵمانیا هه‌ڵبگرێت. ل 88 به‌ڵام چرچڵ و به‌ریتانیا ئاماده‌نه‌بوون.

له‌راستیدا زلهێزه‌كانی ئه‌وكاته‌ به‌تایبه‌تی به‌ریتانیا سه‌ره‌تا سازشی زۆر بۆ ئه‌ڵمانیا ده‌كه‌ن و به‌تایبه‌تی له‌ چیك دا، به‌ڵام ئه‌مه‌ش ده‌ردیان ناخوات و ناتوانن رێگری له‌ چاوی ته‌ماعكاری هیتله‌ر بگرن.

چیك قووربانی گه‌وره‌ی ئه‌وروپا

سووپای چه‌ته‌گه‌ری ئه‌ڵمانی له‌ جه‌نگی دووه‌می جیهاندا زۆر گه‌ل و  ده‌وڵه‌تی هاڕیی و بوونه‌ قووربانی، به‌ڵام كه‌ مێژووی ولاتی چیك ده‌خوێنیته‌وه‌، هه‌ست ده‌كه‌یت ئه‌م وڵاته‌ بووه‌ قووربانی یه‌كه‌م و سه‌ره‌كی جه‌نگه‌كه‌. له‌وكاته‌دا به‌هۆی بوونی كه‌مینه‌یه‌كی ئه‌ڵمانی له‌ چیك كه‌ پێیان ده‌ڵێن " سیودتن"  هیتله‌ر ئه‌مانه‌ ده‌كاته‌ بیانو بۆئه‌وه‌ی په‌لاماری چیك بدات، گه‌لی چیكی قاره‌مانیش به‌وپه‌ڕی مه‌ردایه‌تییه‌وه‌ بڕیاری رووبه‌روبونه‌وه‌ی ئه‌ڵمانیای داگیركار ده‌داته‌وه‌، به‌ڵام چ به‌ریتانیا و چ فه‌ره‌نسا ، رۆڵی زۆر نێگه‌تیفیان له‌م جه‌نه‌گدا ده‌بێت و سازش بۆ هیتله‌ر ده‌كه‌ن و رێكه‌وتنی میونخی له‌گه‌ڵ ده‌به‌ستن، به‌مشێوه‌یه‌ش چیك به‌شێكی زۆری وڵاته‌كه‌ی و سه‌ره‌وت و سامانه‌كه‌ی له‌ده‌ستدادات، هه‌رچه‌نده‌ پاشان چرچل باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌كی كوشنده‌ بووه‌  به‌تایبه‌تی له‌رووی سه‌ربازییه‌وه‌، چونكه‌ چیك له‌وكاته‌دا خاوه‌نی سوپایه‌كی به‌هێزبوه‌و خاوه‌نی 22 تیپی نیزامی و شانزه‌ی تیپی تری هێڵه‌كانی دوواوه‌ بووه‌، هه‌روه‌ها ته‌واوی خه‌ڵكی چیك دژی هێرشی داگیركاری ئه‌ڵمانیا بۆته‌وه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی به‌هۆی داگیركاری چیكه‌وه‌، كارگه‌ گه‌وره‌كانی چیك به‌تایبه‌تی " سكۆدا" كه‌وته‌ به‌رده‌ستی ئه‌ڵمانیا. ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ له‌ ئێستادا ئه‌و كارگانه‌ دووباره‌ كه‌وتنه‌وه‌ ده‌ستی كارگه‌كانی " ڤۆلكس ڤاگنی" ئه‌ڵمانیا، به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان به‌ناوی ئابووری ئازاده‌وه‌.

له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ زۆر ناخۆشه‌، كاتێك سوپای ئه‌ڵمانیا چیك داگیر ده‌كات،پۆلۆنیا له‌جیاتی ئه‌وه‌ی بچێت به‌هانای چیكه‌وه‌، كه‌چی  له‌ پشته‌وه‌ خه‌نجه‌ری ژه‌هراوی له‌ چیك ده‌دات و   ئه‌ویش به‌شێكی چیك داگیر ده‌كات، هه‌رچه‌نده‌ پاشانیش پۆلۆنیا ده‌بێته‌ قووربانییه‌كی گه‌وره‌ی جه‌نگه‌كه‌. هه‌روه‌ها به‌هۆی داگیركردنی چیكه‌وه‌، له‌رووی ژماره‌ی دانیشتوانه‌وه‌،ئه‌ڵمانیا سوودی زۆریكرد، چونكه‌  سێ ملیۆن نیو سیودتی ئه‌لمانی بۆ خۆی زیادكرد و به‌مه‌ش له‌رووی سه‌ربازییه‌وه‌ سوودی به‌ سووپاكه‌ی ئه‌ڵمانیا گه‌یاندووه‌.

هه‌ڵگیرساندنی گه‌وره‌ترین جه‌نگی جیهان
له‌پاش به‌هێزبوونی ئه‌ڵمانیا له‌رووی سه‌بازیی و سازشی به‌رده‌وامی هێزه‌ هاوپه‌یمانه‌كان، له‌ 31 ئابدا  ئه‌ڵمانیا  بڕیاری هه‌ڵگیرساندنی جه‌نگی دووه‌می جیهانی ده‌دات و په‌لاماری پۆلۆنیا ده‌دات ، هه‌ر له‌پاش هه‌ڵمه‌تی داگیركاری پۆڵۆنیا، به‌ریتانیاش دێته‌ ناوجه‌نگه‌كه‌وه‌  و به‌مه‌ش ئاگرێكی گه‌وره‌ ته‌واوی گه‌لانی ئه‌وروپا ده‌سووتێنێت.

بوون به‌سه‌رۆك وه‌زیران

دیاره‌ چرچڵ له‌ پێش ئه‌وه‌ی ببێته‌ سه‌رۆك وه‌زیرانیش ، هه‌میشه‌ له‌ناو سیاسه‌تی به‌ریتانیادا ، رۆڵی به‌رچاوی هه‌بووه‌، به‌ڵام كاتێك كه‌ ده‌بێته‌ سه‌رۆك وه‌زیران، ئه‌وجا به‌ته‌واوه‌تی ده‌توانێت هزروبۆچوونه‌ سیاسییه‌كانی بسه‌پێنێت. له‌وباوه‌ڕه‌دام چرچڵ وه‌كو تاك، رۆڵی به‌رچاوی هه‌بووه‌ له‌ شكستپێهێنانی چه‌ته‌گه‌ری ئه‌ڵمانیا، چونكه‌ ئه‌م پیاوه‌ زۆر به‌ جددیه‌وه‌ هه‌وڵی له‌ناوبردنی فاشیزمی داوه‌و له‌رووی فكریشه‌وه‌ زۆر دژی فكری فاشیزم و  كۆمۆنیزم بووه‌. له‌هه‌مانكاتیشدا زۆر باوه‌ری به‌ دیموكراسی هه‌بووه‌.  له‌مباره‌یه‌ ده‌ڵێت:

له‌ 10ی ئایاری 1940 سه‌ره‌تای ده‌ستپێكی جه‌نگ جڵه‌وی ده‌سه‌ڵاتم وه‌رگرت و توانیم به‌ درێژایی پێنچ ساڵ و سێ مانگ له‌ جه‌نگی جیهانی ، تا كۆتایی راده‌ست بوونی ، سه‌رجه‌م دوژمنه‌كانمان به‌ بێ هیچ مه‌رجێك بمێنمه‌وه‌و پاشان كاندێكی به‌ریتانی توانی دوورم بخاته‌وه‌. ل 157.
سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ چرچڵ كه‌ به‌ریتانیای رزگاركرد، كه‌چی پاش جه‌نگ، گه‌لی به‌ریتانیا ، ده‌سه‌ڵاتی لێسه‌نده‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌م كاره‌ی به‌شتێكی ئاسایی وه‌رگرتووه‌و نه‌هاتووه‌ ساڵانی خه‌بات و تێكۆشانی بكاته‌ بیانوو، بۆ مانه‌وه‌ی له‌ ده‌سه‌ڵات.

پرۆسه‌ی شێری ده‌ریا
پیلانی داگیركردنی به‌ریتانیا یه‌كێك بوو له‌ نه‌خشه‌كانی هیتله‌ر و به‌ریتانیاش ده‌بێته‌ مه‌یدانێكی سه‌ره‌كی جه‌نگ. له‌ سه‌ر فه‌رمانی هیتله‌ر سووپای ئه‌ڵمانیا ئۆپه‌راسیۆنی " شێری ده‌ریا" له‌ مانگی ئابی 1940 ده‌خاته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌. له‌م پیلانه‌ سه‌ربازییه‌دا 168 پاپۆری جه‌نگی گه‌وره‌ كه‌ قوورسایی باره‌كانیان ده‌گه‌یشته‌ 700 هه‌زار تۆن، 191 كه‌شتی گواستنه‌وه‌ی سه‌رباز و 419 كه‌شتی خێرا و 1600 به‌له‌می بازرگانی بچووك. هه‌روه‌ها له‌رووی هێزی ئاسمانیشه‌ كه‌ له‌ هه‌مووی ترسناكتر بووه‌، نزیكه‌ی 2669 فرۆكه‌ی جه‌نگی به‌شداری ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ ده‌كه‌ن. ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ ماوه‌ی چه‌ندین مانگ ده‌خایه‌نێت و ته‌واوی شاره‌كانی به‌ریتانیا ، خاپوور و ده‌سووتێنرێت، به‌ڵام هیتلره‌ هه‌ر سه‌رناكه‌وێت، چونكه‌ رووبه‌روی به‌ره‌نگاریه‌كی گه‌وره‌ی  گه‌لی به‌ریتانیا ده‌بێته‌وه‌.

به‌ره‌نگاری گه‌لی به‌ریتانیا

به‌راستی ئێمه‌ هه‌ر زیاتر شاره‌زاییامن له‌باره‌ی رۆحی گیانفیدایی روسه‌كان هه‌بوو، به‌ڵام گه‌لی به‌ریتانیا ده‌توانم بڵێم،  ئه‌وه‌ رۆحی گیانفیدایی ئه‌وان بوو  كه‌ جیهانی رزگاركرد، به‌تایبه‌تی له‌كاتی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو فرۆكه‌ جه‌نگییه‌ سه‌ربازییانه‌ی ئه‌ڵمانیا، كه‌ رۆژانه‌ شاره‌كانیان بۆمباران كردووه‌، به‌ڵام رۆحێكی گه‌وره‌ی گیانفیدایی، توانی به‌سه‌ر ئه‌م له‌شكركێشییه‌ی ئه‌ڵمانیا بوه‌ستێته‌وه‌ به‌مه‌ش ، جیهان توانی گه‌وره‌ترین بنكه‌ی مقاوه‌مه‌تی ئه‌ڵمانیا نه‌دۆرێنێت و  لێره‌شه‌وه‌ پلانی رزگاركردنی ئه‌وروپا و جیهان دابنرێت.

رۆڵی نێگه‌تیفی روسیا

من پێشتر به‌ حوكمی ئه‌وه‌ی له‌ناو چه‌په‌كاندا ، هه‌میشه‌ باسی مه‌زنی و قاره‌مانی روسیامان ده‌كرد له‌ جه‌نگی دووه‌می جیهانیدا، زۆر ئاگاداری وورده‌كاریی و هه‌ڵوێسته‌كانی ستالین و روسیا نه‌بووم به‌تایبه‌تی له‌سه‌ره‌تاكانی جه‌نگه‌كه‌دا.  كاتێك ئه‌م كتێبه‌م خوێنده‌وه‌ ، زانیاری زۆری تێدابوو له‌باره‌ی هه‌ڵوێسته‌كانی روسیا له‌سه‌ره‌تای جه‌نگه‌كه‌دا، كه‌ هه‌ر هه‌موویان ده‌توانم بڵێم به‌ شه‌رمه‌زاری وه‌سفیان بكه‌م. یه‌كه‌مین هه‌ڵوێستی شه‌رمه‌زای روسیاش رێكه‌وتنی سۆڤێت و ئه‌ڵمانیایه‌ كه‌ له‌ 23 ئابی 1939 مۆركرا ، هه‌ر له‌پاش ئه‌م رێكه‌وتنه‌وه‌ ئیتر ئه‌ڵمانیا په‌لاماری پۆلۆنیای داو له‌گه‌ڵ روسیادا  پۆڵۆنیا و رۆژهه‌ڵاتی ئه‌وروپایان دابه‌شكرد.

هه‌روه‌ها هه‌تاوه‌كو ئه‌و رۆژه‌ی ئه‌ڵمانیا په‌لاماری روسیا ده‌دات، روسیا هه‌ر داكۆكی له‌ هه‌ڵمه‌ته‌ داگیركارییه‌كانی ئه‌ڵمانیا كردووه‌، له‌مباره‌یه‌وه‌ نووسه‌ر ده‌ڵێت:
ئه‌و حكومه‌ته‌ هیچ گرنگییه‌كی به‌ چاره‌نووسی وڵاتانی رۆژئاوا نه‌ده‌دا، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ مانای تێكشاكاندنی به‌ره‌ی دووه‌می ده‌گه‌یاند، كه‌ دوای ماوه‌یه‌كی كه‌م و له‌سه‌ر داوایه‌كی زۆر دروستكرا.

 حكومه‌تی روسیا به‌ فه‌رمی دانی به‌ حكومه‌تكه‌ی ره‌شیدا عالی له‌ عیراق دا نا كه‌ سه‌ر به‌ئه‌ڵمانیا بوو. هه‌روه‌ها كاتێك به‌لجیكا و نه‌وریژ له‌لایه‌ن ئه‌ڵمانیاوه‌ داگیرده‌كرێن، هه‌ردوو دیپلۆمتكاری راسپێردراوی حكومه‌تی به‌لژیكا و نه‌رویژی له‌  مۆسكۆ ده‌ركرد، وه‌زیری یۆگسلاڤیاش به‌هه‌مان چاره‌نووس گه‌یشت، له‌سه‌ره‌تای مانگی حوزیران،  روسیا كاره‌كانی راسپێردراوی حكومه‌تی یۆنانی هه‌ڵپه‌سارد، ئه‌مانه‌ هه‌مووی بۆ رازیكردنی ئه‌ڵمانیا بوو. ل 277
پاشان چرچل باس له‌ سزای خودایی به‌سه‌ر روسیادا ده‌كات ، چونكه‌ بێ ئاگایی و لووتبه‌رزانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ دۆخه‌كه‌ كردووه‌ له‌مباره‌ویه‌وه‌ ده‌ڵێت:
 ئه‌فسانه‌یه‌كی یۆنانی هه‌یه‌ باس له‌ تووڕه‌یی خواوه‌ند نیمیس ده‌كات، كه‌ به‌ڵا به‌سه‌ر هه‌ركه‌سێك ده‌هێنێت سنووری خۆی تێپه‌ڕ بكات و سنوورێك بۆ لووتبه‌رزییه‌كی داده‌نێت، تۆڵه‌ش له‌هه‌ركه‌سێك ده‌كاته‌وه‌ ئه‌گه‌ر تاوانێكی قێزه‌ون ئه‌نجام بدات . ل274
جێگه‌ی گوتنه‌ روسیا له‌پاش په‌لاماردانی له‌ لایان ئه‌ڵمانیاوه‌، ده‌بێته‌ زه‌ره‌رمه‌ندی یه‌كه‌می جه‌نگه‌كه‌ و زیاتر له‌ 20 ملیۆن هاوڵاتی گه‌لانی سۆڤێت ده‌بنه‌ قووربانی جه‌نگه‌كه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌هۆی هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌ی حكومه‌تی سۆڤێت به‌سه‌رۆكایه‌تی ستالینه‌وه‌ بووه‌.

رۆژهه‌ڵاتی ناڤین و رۆڵی له‌ جه‌نگه‌كه‌
دیاره‌ ئه‌م جه‌نگه‌ ته‌نها له‌ ماڵی ئه‌وروپادا نابێت، به‌ڵكه‌ ئاگری جه‌نگه‌كه‌ په‌ل بۆ هه‌موو جیهان ده‌هاوژێت و گه‌لان و وڵاتانی تریش ده‌سووتێنێت، یه‌كێك له‌و شوێنانه‌ش رۆژهه‌ڵاتی ناڤین ده‌بێت به‌تایبه‌تی " ئێران، عیراق، سوریا" له‌م كتێبه‌دا نووسه‌ر باس له‌ گرنگی ئه‌م سێ وڵاته‌ ده‌كات له‌ جه‌نگه‌كه‌دا.
عیراق

له‌وكاته‌دا عیراق رۆڵی سه‌ره‌كی بۆ به‌ریتانیا ده‌بێت ، چونكه‌ ئه‌ڵقه‌ی په‌یوه‌ندی بووه‌ بۆ هیندستان و به‌ریتانیا، هه‌روه‌ها بنكه‌ی سه‌ربازی  به‌ریتانیا له‌ عیراق پارێزگاری له‌ ناوچه‌كه‌ و كه‌نداوی فارسی ده‌كرد، هه‌ربۆیه‌ به‌ریتانیا دژی كوده‌تاكه‌ی ئازاری 1941 به‌سه‌رۆكایه‌تی ره‌شید عالی گه‌یلانی كردووه‌و له‌م كتێبه‌شدا به‌ ووردی باسی ئه‌و ئۆپه‌راسیۆنه‌ سه‌ربازییه‌ی به‌ریتانیا ده‌كات له‌ دژی ره‌شید عالی گه‌یلانی.

سوریا
هیچ كاتێك باوه‌ڕم نه‌ده‌كرد كه‌ سوریا هێنده‌ پێگه‌ی گرنگی هه‌بووبێت له‌ جه‌نگی دووه‌می جیهانی، به‌ڵام چرچڵ به‌ گرنگییه‌وه‌ باسی ئه‌م وڵاته‌ ده‌كات و مه‌ترسی داگیركردنی له‌لایه‌ن ئه‌ڵمانه‌كانه‌وه‌ ده‌خاته‌ روو، هه‌ربۆیه‌ لێره‌ش به‌توندی رووبه‌روی هه‌ڵمه‌تی داگیركاری ئه‌ڵمانی بوونه‌ته‌وه‌. له‌مباره‌یه‌وه‌ نووسه‌ر ده‌ڵێت:
ئه‌گه‌ر ئه‌ڵمانه‌كان ده‌ستیان به‌سه‌ر سوریادا بگرتایه‌، ئه‌وا هه‌ریه‌ك له‌ میسر و كه‌ناڵی سوێس و كارگه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت له‌ عه‌بادان ده‌كه‌وتنه‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی راسته‌وخۆ و به‌رده‌وام. هه‌روه‌ها رێگای وشكانیشمان له‌ نێوان فه‌له‌ستین و عیراق ده‌كه‌وته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. ل 369.

ئێران

ئێران یه‌كێكه‌ له‌ وڵاته‌ گه‌وره‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناڤین، له‌كاتی جه‌نگی دووه‌می جیهانیشدا هه‌رچه‌نده‌ ره‌زا شا ئیعلانی بێلایه‌نی كردبوو، به‌ڵام له‌ژێره‌وه‌ دۆستی ئه‌ڵمانیا بوو. له‌وكاته‌دا ئێران رۆڵی گرنگی له‌م جه‌نگه‌دا هه‌بووه‌ بۆ هاوپه‌یمانه‌كان، به‌تایبه‌تی له‌ دوو رووه‌وه‌ : یه‌كه‌میان : بوونی نه‌وتێكی زۆر، كه‌ رۆڵێكی به‌رچاوی له‌ جه‌نگه‌كه‌ هه‌بوو، هاوپه‌یمانه‌كان ترسیان هه‌بوو، ئه‌م نه‌وته‌ زۆره‌ی ئێران بكه‌وێته‌ چنگی ئه‌ڵمانه‌كان. هه‌روه‌ها گه‌ر ئێران له‌لایه‌ن ئه‌ڵمانیاوه‌ داگیربكرایه‌، ئه‌وا ده‌بووه‌ مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌ بۆ سه‌ر وڵاتانی كه‌نداوی فارسی و عیراق و هیندستان. دووه‌م خاڵی گرنگیش، هاوپه‌یمانه‌كان ده‌یانویست له‌ رێگه‌ی ئێرانه‌وه‌، هاوكاری بگه‌یننه‌ یه‌كێتی سۆڤێت. وه‌كو نووسه‌ریش ده‌ڵێت: له‌پاش داگیركردنی ئێران له‌ ساڵی 1941 ه‌وه‌ هه‌تا كۆتایی جه‌نگه‌كه‌ ، توانیمان زیاتر له‌ پێنج ملیۆن تۆن ، هاوكاری بگه‌یه‌نینه‌ روسیا . ل292
هه‌رله‌به‌رئه‌مه‌شه‌ له‌ ئۆپه‌راسیۆنێكی هاوبه‌شی " به‌ریتانیا، ئه‌مریكا، سۆڤێت" ، ئێران داگیرده‌كرێت.
 
باكووری ئه‌فریقا

وه‌كو وتم جه‌نگه‌كه‌ هه‌موو جیهانی گرتۆته‌وه‌ جگه‌ له‌ ئه‌مریكا نه‌بێت به‌هه‌ردوو به‌شه‌كه‌ی " باكوور و باشوریه‌وه‌". شوێنێكی تر كه‌ جه‌نگی گه‌وره‌ی تێدا ئه‌نجامدراوه‌، باكووری ئه‌فریقایه‌ به‌تایبه‌تی وڵاتانی " لیبیا، تونس، جه‌زائیر، مه‌غریب، میسر" لێره‌ش هێزی ئه‌ڵمانیا له‌ سه‌ره‌تادا به‌سه‌رۆكایه‌تی جه‌نه‌ڕال "رومڵ" سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌ به‌ده‌ستده‌هێنێت. نووسه‌ر له‌كتێبه‌كه‌یدا باسی ته‌واوی ئه‌و جه‌نگانه‌ ده‌كات كه‌له‌م ناوچه‌یه‌ روویداوه‌، به‌لای منه‌وه‌ هه‌مووی زانیاری نوێ بوون، بۆ نموونه‌ به‌لامه‌وه‌ سه‌یربوو، لیبیا هێنده‌ پێگه‌ی گرنگی هه‌بووه‌ له‌م جه‌نگه‌. هه‌روه‌ها باسی جه‌نگی تونس ده‌كات، له‌م وڵاته‌ بچووكه‌دا گه‌وره‌ترین جه‌نگ تێیدا روویداوه‌، به‌جۆرێك نزیكه‌ی نیو ملیۆن سه‌ربازی ئه‌ڵمانی به‌دیل گیراون، لێره‌شه‌وه‌ جه‌نگی باكووری ئه‌فریقا یه‌كلایی ده‌بێته‌وه‌و ئه‌ڵمانیا سه‌ره‌تای شكستی خۆی ده‌دات به‌ ده‌سته‌وه‌.

نووسه‌ر له‌باره‌ی جه‌نگی تونسه‌وه‌ ده‌ڵێت:

هیتله‌ر زیاتر له‌ سه‌د هه‌زار سه‌ربازی بۆ به‌هێزكردنی به‌ره‌ی تونس له‌رێگه‌ی فرۆكه‌وه‌ نارد، دواتر ده‌رئه‌نجامی خراپ و  زیانی گه‌وره‌ی لێكه‌وته‌وه‌، له‌ راستیدا ئه‌و كاره‌ی هیتله‌ر هه‌ڵه‌یه‌كی ستراتیژی گه‌وره‌ بوو ، چونكه‌ گه‌ر ئه‌و هه‌موو هێزه‌ی له‌وێ به‌كارنه‌هێنابایه‌ ، ئه‌وا ده‌یتوانی به‌و هێزه‌ گه‌وره‌یه‌ به‌ره‌ی روسیای پێ به‌هێز بكات یان به‌شێكی له‌ نۆرماندی كۆبكاته‌وه‌. ل 263
به‌ڵام خۆشبه‌ختانه‌ هیتله‌ر ئه‌م هه‌ڵه‌ گه‌وره‌یه‌ی كردووه‌و مرۆڤاتیش له‌ هه‌ر هه‌ڵه‌یه‌كی هیتله‌ر سوودمه‌نی سه‌ره‌كی بووه‌.

ژاپۆن و كیشوه‌ری ئاسیا 

وڵاتێكی تر كه‌ مه‌رگه‌ساتی گه‌وره‌ی به‌سه‌ر جیهاندا هێناوه‌، ژاپۆنه‌.  ئه‌م وڵاته‌ش به‌هۆی سیاسه‌تی فاشیستی و داگیركاری وڵاتانی تر، ته‌واوكی گه‌لانی جیهانی رووبه‌روی مه‌ترسی گه‌وره‌ كرده‌وه‌. به‌تایبه‌تی له‌ چین، كه‌ زیاتر له‌ 30 ملیۆن كه‌س بوونه‌ قووربانی چه‌ته‌گه‌ری ژاپۆن. نووسه‌ر له‌م كتێبه‌یدا پانتایی باشی بۆ جه‌نگه‌كانی به‌ریتانیا و ئه‌مریكا له‌ دژی ژاپۆن داناوه‌و باسی كۆمه‌ڵێك جه‌نگی گه‌وره‌ ده‌كات كه‌ له‌ كیشوه‌ری ئاسیا روویداوه‌ به‌تایبه‌تی له‌ وڵاتانی " بۆرما و سه‌نگاپوور و مالیزیا و هیدنستان و چین"

نۆرماندی و رزگاركردنی ئه‌وروپا


له‌ماوه‌ی پێشوودا زۆر كورد ناوی نۆرماندیان بیست، دیاره‌ ئه‌وه‌ش پاشئه‌وه‌ی دۆناڵد تره‌مپی سه‌رۆكی ئه‌مریكا وتی: كورد له‌ جه‌نگی نۆرماندی له‌گه‌ڵمان نه‌بوون. دیاره‌ پرۆسه‌ی نۆرماندی ، یه‌كێكه‌ له‌ گه‌وره‌ترین داستانی سه‌ربازی كه‌ له‌م جه‌نگه‌دا تۆمار كرابێت و له‌رێگه‌ی ئه‌م جه‌نگه‌شه‌وه‌، بڕیاری یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ درا و جاڕی شكستی ئه‌ڵمانیا لێدرا.

نووسه‌ر به‌درێژی باسی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ ده‌كات و ده‌ڵێت:

 له‌م هه‌ڵمه‌ته‌دا نزیكه‌ 326 هه‌زار سه‌رباز و 54 هه‌زار ئوتۆمبێل و تانكی سه‌ربازی و 104 هه‌زار تۆن كه‌لوپه‌لی سه‌ربازی له‌ رێگه‌ی ئاسمانیی و وشكانی دابه‌زینه‌ كه‌ناره‌كانی نۆرماندی له‌ باكووری فه‌ره‌نسا .

 لێره‌شه‌وه‌ موژده‌ی سه‌ركه‌وتن و رزگاربوونی ئه‌وروپا له‌ سوپای داگیركاری ئه‌ڵمانیا و ساڵانی جه‌نگ و كاره‌سات كۆتایی پێهات.

ستالینگراد

ستالینگراد وێستگه‌یه‌كی گرنگی تری جه‌نگی دووه‌می جیهانییه‌ و لێره‌شدا گه‌لانی سۆڤێت داستانێكی گه‌وره‌یان له‌ گیانفیدایی تۆماركرد، ، لێره‌شه‌وه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ جاڕی نه‌مانی حوكمی خوێناوی سوپای داگیركاری ئه‌ڵمانیا درا. چرچڵیش هه‌رچه‌نده‌ زۆر رقی له‌ یه‌كێتی سۆڤێت بووه‌، به‌ڵام به‌وپه‌ڕی راستگۆییه‌وه‌ باسی ئه‌م داستانه‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌كات و ده‌ڵێت:

 زیانی روسه‌كان له‌ هه‌ژمار نه‌ده‌هات ، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هیج هێزێك نه‌یتوانی به‌سه‌ر روسه‌كاندا سه‌ربكه‌وێت،،، روسه‌كان زۆر قاره‌مانانه‌ ده‌ستیان كرد به‌ هێرش و گه‌مارۆدانی دوژمن . ل 371

رۆڵی دووفاقی تورك

خاڵێكی گرنگی تر كه‌له‌م كتێبه‌دا به‌رچاوم كه‌وت، هه‌ڵوێستی دووفاقی توركیایه‌ له‌م جه‌نگه‌دا،هه‌رچه‌نده‌ به‌درێژایی مێژوو ئه‌م وڵاته‌ له‌مجۆره‌ هه‌ڵوێستانه‌ به‌رده‌وامه‌.  دیاره‌ توركیا له‌ ژێره‌وه‌ له‌ زۆر رووه‌وه‌ پشتگیری رژێمی نازیه‌تی ئه‌ڵمانیای ده‌كرد، هه‌رچه‌نده‌ خۆی وه‌كو بێلایه‌ن دانابوو، چرچڵ له‌م كتێبه‌دا باسی هه‌ڵوێستی خراپی ئه‌م وڵاته‌ ده‌كات له‌م جه‌نگه‌دا، كه‌هیچ كاتێك ئاماده‌ نه‌بووه‌ ئیعلانی جه‌نگ له‌دژی ئه‌ڵمانیا بكات، دیاره‌ ئه‌وه‌ش زیاتر په‌یوه‌ندی به‌ به‌ژره‌وه‌ندیی و له‌هه‌مووشی گرنگتر له‌رووی ئایدۆلۆژییه‌وه‌، هه‌ردووكیان فاشیست بوون.

چرچڵ  به‌شێك له‌كتێبه‌كه‌ی به‌ناوی " چه‌قبه‌ستن له‌ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست" داناوه‌و تێیدا باسی هه‌ڵوێستی خراپی توركیا ده‌كات
له‌مباره‌یه‌وه‌ چرچل ده‌ڵێت :

ده‌مێك بوو من و سه‌رۆك " مه‌به‌ستی رۆزڤێڵد سه‌رۆكی ئه‌مریكایه‌" ده‌گه‌ڕاین  به‌ دوای كردنه‌وه‌ رێگه‌یه‌كی نوێ بۆ هاریكاركردنی روسیا و وه‌شاندنی گورزێك  به‌لای باشووری ئه‌ڵمانیا. هه‌رله‌به‌رئه‌وه‌ی توركیا كلیلی كردنه‌وه‌ی ئه‌و گرێ كوێره‌ بوو، چه‌ند مانگێك  بوو ئامانجمان رازیكردنی توركیا بوو، له‌باره‌ی هاتنی بۆ ناو جه‌نه‌گه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ئێمه‌.

پاشان  بۆ ئه‌م مه‌به‌سه‌ت ده‌چێته‌ توركیا و له‌كاتێكدا وه‌زعی ناوچه‌كه‌ش خراپه‌، له‌ ئه‌ده‌نه‌ عیسمه‌ت ئه‌نینۆ  سه‌رۆكی ئه‌وكاتی توركای ده‌بینێت، به‌ڵام هه‌ر سه‌ركه‌وتوو نابێت.

پاشان ده‌ڵێت:
مه‌به‌ست له‌و وتوێژانه‌ له‌گه‌ڵ توركیا ، خۆشكردنی رێگایه‌ك بوو له‌به‌رده‌م به‌شداریكردنی توركیا له‌جه‌نگی پاییزی ساڵی 1943، به‌ڵام ئه‌وه‌ رووی نه‌دا، ته‌نانه‌ت دوای رووخانی ئیتالیا و پێشڕه‌وییه‌كانی روسیاش به‌سه‌ر ئه‌ڵمانیا ، توركیا ئاماده‌نه‌بوو بێته‌ جه‌نگه‌كه‌وه‌. ل 369
 له‌ شوێنێكی تردا ده‌ڵێت:
به‌درێژایی پاییز و زستانی سه‌رقاڵی گواستنه‌وه‌ی بنكه‌كانی هاوه‌نی قورس بووین له‌ ئه‌مریكا و به‌ریتانیاوه‌، ئه‌ڵمانه‌كانیش له‌ رودیس بوون ، ئه‌مانه‌ش وه‌كو دڕكێك له‌سه‌ر رێگه‌مان بوو، كاتێك توركیا ئه‌و چه‌قبه‌ستنه‌ی بینی له‌ نزیك هاوپه‌یمانان ، به‌ڵام وه‌ڵامی نه‌داینه‌وه‌و بێبه‌شی كردین له‌به‌كارهێنانی فرۆكه‌خانه‌كانی. ل389
به‌درێژای ئه‌و ساڵانه‌ش توركیا داوای هاوكاری سه‌ربازی له‌ هاوپه‌یمانان و نازییه‌كان كردووه‌، له‌هه‌مووشی ناخۆشتر ئه‌وه‌یه‌، له‌پاش ته‌واوبوونی جه‌نگ، كاتێك توركیا زانی هاوپه‌یمانان بردیانه‌و، یه‌كه‌مین وڵات بوو، چووه‌ ناو هاوپه‌یمانی ناتۆوه‌، له‌كاتێكیشدا كۆماره‌ نوێكه‌یان ، به‌هاوكاری  مادیی و سیاسیی و سه‌ربازی یه‌كێتی سۆڤێت دروست بوو.

خاڵێكی گرنگی تریش به‌لای منه‌وه‌ ، بۆچی ده‌وڵه‌ته‌ هاوپه‌یمانه‌كان په‌لاماری توركیاییان نه‌دا، كه‌چی په‌لاماری ئێرانیان دا؟ دیاره‌ گه‌ر ئه‌وه‌ روویبدایه‌، ئه‌وا به‌ سوود بۆ گه‌لی كورد ده‌گه‌ڕایه‌وه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ رووی نه‌دا.

ئه‌مریكا
له‌م كتێبه‌دا نووسه‌ر پانتاییه‌كی زۆری بۆ ئه‌مریكا داناوه‌، له‌هه‌مانكاتیشدا زۆر به‌رێزه‌وه‌ باسی رۆڵ و هاوكارییه‌كانیان ده‌كات بۆ ده‌وڵه‌ته‌ هاوپه‌یمانه‌كان . دیاره‌ نابێت ئه‌وه‌شمان له‌بیربچێت، كه‌ ئه‌مریكا رۆڵێكی ئێجگار گه‌وره‌ی له‌ جه‌نگی رزگاركردنی ئه‌وروپادا هه‌بووه‌، دڵنیام گه‌ر ئه‌مریكا به‌شداری جه‌نگه‌كه‌ی نه‌كردایه‌، ئه‌وا ئه‌گه‌ری زۆری هه‌بوو كه‌ ئه‌ڵمانیا له‌سه‌ركه‌وتنه‌كانی به‌رده‌وام بوایه‌. نووسه‌ریش له‌زۆرشوێندا باسی هاوكاری سه‌ربازیی و ماددیه‌كانی ئه‌مریكا ده‌كات، له‌هه‌مانكاتیشدا باس له‌ خاڵه‌ جیاواز و ناكۆكه‌كانیشیان ده‌كات.

هیتله‌ر

له‌م كتێبه‌دا نووسه‌ر باسی كۆمه‌ڵێك كه‌سایه‌تی ده‌كات ، له‌ پێش هه‌موویانه‌وه‌ هیتله‌ر وه‌كو تارماییه‌ك به‌سه‌ر ئه‌م كتێبه‌وه‌ دیاره‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م پیاوه‌ له‌جه‌نگێكی گه‌وره‌دا بووه‌ له‌گه‌ڵ هیتله‌ر، به‌ڵام هانا بۆ درۆ یان زمانی جنێو قسه‌ی ناشیرین  نابات، به‌ڵكه‌ به‌ شێوازێكی ئاسایی باسی هیتله‌ر ده‌كات و ره‌خنه‌ی لێده‌گرێت. دیاره‌ له‌زۆر شوێندا باسی ده‌كات و  به‌شێكی كتێبه‌كه‌شی به‌ناوی " ئه‌دۆلڤ هیتله‌ر" داناوه‌، تێیدا باسی ژیانی شه‌خسی و  سیاسی ده‌كات و هه‌روه‌ها چۆن ئه‌م عه‌ریفه‌ نه‌مساوییه‌ توانی، حوكمی ئه‌ڵمانیا بكات، نووسه‌ر به‌پشت به‌ستن به‌كۆمه‌ڵێك زانیاری راست، باسی هیتله‌ر ده‌كات. 

بلیه‌مه‌تێكی ترسناكه‌ كه‌ هه‌رگیز هاوشێوه‌ی له‌ مێژوودا نه‌بوو ، پڕ له‌ رق  و كینه‌ی ژه‌هراوی به‌دیار كه‌وت . ل؛ 23
هیتله‌ر كه‌سێكی ژیر و دانا بوو، ده‌یزانی سه‌ركه‌وتن به‌و رێگه‌یه‌ نایه‌ته‌ دی و پێویسته‌ مرۆڤ سه‌ركێشی بكات، ل98
له‌هه‌مانكاتیشدا باس له‌ هه‌ڵه‌ سه‌ربازییه‌ گه‌وره‌كانی ده‌كات به‌تایبه‌تی له‌ جه‌نگی ستالینگراد و تونس و نۆرماندیدا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا دان به‌ سه‌ركه‌وتنه‌ سه‌ربازییه‌كانی ده‌نێت.

رۆمڵ و مۆسۆلینی و رۆزڤێڵد

جگه‌ له‌ هیتله‌ر چوار كه‌سایه‌تی تر ، پانتایی گه‌وره‌ له‌ كتێبه‌كه‌ی چڕچل  داگیرده‌كه‌ن، كه‌ ئه‌وانیش " ستالین و مۆسۆلینی و رۆمڵ و رۆزڤێڵد" به‌گشتی زۆر به‌باشی باسی رۆزڤێلد سه‌رۆكی ئه‌مریكا ده‌كات دیاره‌ ئه‌م پیاوه‌ رۆڵی سه‌ره‌كی هه‌بووه‌ له‌ شكستپێهێنانی ئه‌ڵمانیا، هه‌روه‌ها زۆر كه‌سێكی   ده‌ستكراوه‌ بوو له‌به‌رامبه‌ر هاوپه‌یمانان و روسیا،  گه‌ر له‌وكاته‌دا   ترامپ سه‌رۆكی ئه‌مریكا بوایه‌ ، ئه‌وا به‌شداری جه‌نگه‌كه‌ی نه‌ده‌كرد  و مێژووی مرۆڤایه‌تی به‌شێوه‌یه‌كی تر ده‌بوو.
زۆر به‌خراپیش باسی مۆسۆلینی و ستالینیش  ده‌كات و وه‌كو دیكتاتۆر ناویان ده‌بات و  هیچ كاتێكیش به‌ باشه‌ وه‌سفیان ناكات.
له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو رقه‌ی نووسه‌ر كه‌ له‌ ئه‌ڵمانه‌كان هه‌یه‌تی، به‌ڵام نووسه‌ر به‌وپه‌ڕی راستگۆییه‌وه‌ باسی جه‌نه‌ڕاڵ رۆمڵ ده‌كات، كه‌ ناسراوترین جه‌نه‌ڕاڵی سه‌ربازی ئه‌ڵمانیا بووه‌. له‌كاتێكدا  ئه‌م پیاوه‌ شكستی زۆر گه‌وره‌شی به‌سه‌ر  به‌ریتانیا هێناوه‌، به‌ڵام چرچل وه‌كو كه‌سێكی ئه‌كادیمی  باسی له‌ سه‌ركه‌وتنه‌ سه‌ربازییه‌كانی ده‌كات، جگه‌له‌وه‌ش باسی ژیانی شه‌خسی و سه‌ربازی  ده‌كات و هیچ زمانێكی زبر و ناشیرین له‌دژی به‌كارناهێنێت.
كورد
به‌داخه‌وه‌ له‌ته‌وه‌وای بیره‌وه‌رییه‌كانیدا، به‌ دێرێكیش باسی كوردی نه‌كردووه‌، دیاره‌ له‌مه‌شدا نه‌بوونی كورد وه‌كو ده‌وڵه‌تێك رۆڵی هه‌بووه‌.

چه‌ند سه‌رنجێك له‌باره‌ی چرچڵه‌وه‌

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ چرچڵ رۆڵی به‌رچاوی هه‌بووه‌ له‌ جه‌نگی رزگاركردنی ئه‌وروپا له‌ چنگی فاشیست، به‌ڵام له‌هه‌ماناكتیشدا ئه‌م پیاوه‌ كۆمه‌ڵێك خاڵی زۆر نێگه‌تیفی هه‌بووه‌، به‌تایبه‌تی له‌رووی فكری و تێڕوانینی بۆ گه‌لانی جیهان.  لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌م باسی هه‌ندێكیان بكه‌م
سه‌ربه‌خۆیی گه‌لان
چرچڵ له‌ته‌واوی كتێبه‌كه‌یه‌دا هه‌روه‌ها له‌ ته‌واوی ژیانیشیدا ، هیچ بۆچوونێكی باشی به‌رامبه‌ر به‌ گه‌لانی غه‌یره‌ ئه‌وروپیی  نه‌بووه‌، بگره‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌ڵوێستی زۆر خراپی هه‌بووه‌. جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌  یه‌كه‌مین ئه‌ركی سه‌ربازی چرچل له‌گه‌ڵ سوپای ئیسپانیا بووه‌ دژی شۆرشی رزگاریخوازی گه‌لی كوبا له‌سالی 1894 . هه‌روه‌ها پێشتریش وه‌زیری كۆڵۆنیاكانی به‌ریتانیا بووه‌و هه‌موو كاتێكیش دژی سه‌ربه‌خۆیی كۆڵۆنیاكانی به‌ریتانیا بووه‌ به‌تایبه‌تی هیندستان. ئه‌مه‌ش خاڵێكه‌ كه‌هه‌موو كاتێك وه‌كو لایه‌نی نێگه‌تیف له‌ ژیانی ئه‌م پیاوه‌دا داده‌نرێت.
جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌ چرچڵ هه‌ڵوێستی خراپیشی به‌رامبه‌ر به‌ گه‌لی كورد هه‌بووه‌، داوایكردووه‌ كه‌ چه‌كی كیمیایی و كۆمه‌ڵكوژیی له‌ دژی گه‌لی كورد وئه‌فغانی به‌كاربهێنرێت.
دژایه‌تیكردنی كۆمۆنیزم
دژایه‌تیكردنی فكری كۆمۆنیستیش، سیمایه‌كی تری ئه‌م پیاوه‌ بووه‌و له‌ته‌واوی وێتسگه‌كانی ژیانیدا، دژی فكری كۆمۆنیستی بووه‌.  زۆرجاریش كه‌وتۆته‌ هه‌ڵوێستی خراپه‌وه‌، بۆ نموونه‌ له‌كاتی جه‌نگی ناوخۆی ئیسپانیادا، كه‌ جه‌نگێكی ماڵوێرانی بووه‌، له‌و كاته‌دا حكومه‌تی به‌ریتانیا هه‌ڵوێستی " بێلایه‌نی " هه‌ڵبژارد بوو، له‌وكاته‌دا به‌ره‌ی فاشیستی فرانكۆ هه‌بوو له‌گه‌ڵ به‌ره‌ی كۆمارییه‌كان و چه‌په‌كان. له‌مباره‌یه‌وه‌ چرچڵ ده‌ڵێت:
راستیه‌كه‌ی من هاوخه‌می شیوعییه‌كان نه‌بووم، بۆیه‌ ده‌مزانی حكومه‌تی به‌ریتانیا سه‌ربازی هه‌ڵه‌ زۆره‌كانی، به‌بێلایه‌نی له‌و كێشه‌یه‌ هه‌له‌ نه‌بوو. ل 84
له‌ شوێنێكی تریشدا ده‌ڵێت:
فاشیه‌ت ته‌نیا سێبه‌ری شیوعیه‌ته‌  یان له‌سه‌ر هه‌مان بنجی گیای ئه‌واندا رواوه‌.
له‌كاتی باسكردن و سه‌ركه‌وتنی ستالیگرادا ده‌ڵێت:
به‌مه‌ش هه‌وڵی داگیركردنی روسیا به‌زۆری و له‌ناوبردنی شیوعیه‌ت، بۆئه‌وه‌ی جۆرێكی تر له‌ حوكمكردنی له‌ روسیادا بێته‌ جێگه‌ی، له‌ناوچوو، هه‌رچه‌نده‌ سته‌مكاری ئه‌وان " مه‌به‌ستی سۆڤێته‌" له‌ نازیه‌ت كه‌متر نه‌بوو. ل 372
دیاره‌ شوبهاندنی نازیه‌ت و  كۆمۆنیزم به‌ یه‌ك ، چ له‌رووی و فكری و  سیاسییشه‌وه‌، هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌، چونكه‌ به‌لای كه‌مه‌وه‌ كۆمۆنیزم فه‌لسه‌فه‌یه‌كه‌ داوای مرۆڤدۆستیی و مرۆیی ده‌كات، به‌ڵام نازیه‌ت و فاشیزم داوای له‌ناوبردنی مرۆڤه‌كان ده‌كه‌ن و باوه‌ڕی به‌ باڵابوونی ره‌گه‌زێك به‌سه‌ر ره‌گه‌زێكی تری مرۆییه‌وه‌ هه‌یه‌.

شكستهێنان له‌ سه‌پاندنی  ئاشتی  له‌ ئه‌وروپا و جیهان
هه‌رچه‌نده‌ چرچڵ توانی سه‌ركه‌وتن  له‌ جه‌نگی دووه‌می جیهاندا تۆماربكات، به‌ڵام نه‌یتوانی سیاسه‌تێكی ئاشتیخوازی له‌ ئه‌وروپا و جیهان بسه‌پێنێت، له‌كاتێكدا ئه‌م پیاوه‌ رۆڵی به‌رچاوی هه‌بووه‌ له‌ نه‌خشه‌ی جیهان له‌دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانییه‌وه‌.
چرچڵ خۆی دان به‌م راستییه‌دا ده‌نێت  و ده‌ڵێت:
ئه‌وه‌ی مایه‌ی داخی هه‌موومانه‌ سه‌رباری ئه‌و هه‌موو هه‌وڵ و سه‌ركه‌وتنانه‌ی سه‌دان كه‌س، كه‌ مرۆڤایه‌تی له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی دادپه‌روه‌ری قووربانی بۆ داوه‌، ئێمه‌ی نه‌گه‌یانده‌ كه‌ناری ئاشتی و تا ئێستاش هه‌ڕه‌شه‌ و ترسمان له‌سه‌ره‌ ، به‌ڵام من ئاواته‌خوازم بیركردنه‌وه‌مان له‌ رابردوو ، وامان لێبكات چۆن كاربكه‌ین و له‌ داهاتوودا، نه‌وه‌ی داهاتووش هه‌ڵه‌ی ساڵانی رابردوو راست بكه‌نه‌وه‌و كاربكه‌ن بۆ هێنانه‌دی داپه‌روه‌ری  مرۆڤایه‌تی .ل 18


ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ چرچڵ ره‌خنه‌ له‌ نه‌وه‌كانی پێش خۆی ده‌گرێت كه‌ نه‌یانتوانییه‌وه‌ ئاشتی جێبه‌جێبكه‌ن و ده‌ڵێت:

خه‌ونی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی هه‌موان ، دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهان ، بریتی بوو : له‌سه‌پاندنی ئاشتی به‌سه‌ر سه‌رجه‌م جیهان، كه‌ كارێكی ئاسان بوو بۆ گه‌لانی دونیا ، چونكه‌ هه‌موو لایه‌ك باوه‌ڕی به‌ حوكمی  لۆژیك و  بیركردنه‌وه‌ی راست و دروست هه‌بوو، فه‌ره‌نساش یه‌ك ملیۆن و نیو قوربانی له‌ جه‌نگی یه‌كه‌می جیهان داوه‌. ل 21
پارادۆكس له‌وه‌دایه‌ چرچڵیش له‌ پاش جه‌نگی دووه‌می جیهانی نه‌یتوانی  خه‌ونی ئاشتی هه‌میشه‌یی له‌ ئه‌وروپا و جیهان بهێنێته‌ دی.

چه‌ند سه‌رنجێك له‌باره‌ی  وه‌رگێڕانه‌كه‌وه‌

دیاره‌ دووباره‌ ده‌ستخۆشی له‌ خاتوو شاناز ده‌كه‌م بۆ وه‌رگێرانی ئه‌م كتێبه‌ باشه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌م كتێبه‌ وه‌كو هه‌موو ده‌قێكی نووسراوه‌ له‌هه‌ڵه‌ و كه‌موكورتی به‌ده‌ر نییه‌ . لێره‌دا پێمخۆشه‌ چه‌ند سه‌رنجێكی خۆم بخه‌مه‌ روو، هیوادارم به‌دڵێكی فراوانه‌وه‌  وه‌ریبگرێت.

سه‌ره‌تا ده‌بوایه‌ سه‌رچاوه‌ی ئه‌م كتێبه‌ بنووسرایه‌ كه‌ وه‌رگێر لێی وه‌رگرتووه‌، هه‌روه‌ها  له‌ چ زمانێكیشه‌وه‌ كردوویه‌تی به‌كوردی، ئه‌مه‌ش ئه‌ته‌كێتی هه‌موو وه‌رگێرێكه‌ چونكه‌ ده‌بێت بزانین له‌ چ كتێبێكه‌وه‌ وه‌ریگێڕاوه‌.

له‌ زۆر شوێنیشدا هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌ ده‌بینم به‌تایبه‌تی له‌به‌كارهێنانی ناوی شار و وڵات و جۆری چه‌كو ته‌قه‌مه‌نییه‌كان . بۆ نموونه‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ 71 دا ده‌ڵێت:
 به‌سه‌ره‌ قه‌ڵه‌مێكی هیتله‌ر ژماره‌ی سوپای ئه‌ڵمانی گه‌یشته‌ حه‌وت هه‌زار كه‌س.

سه‌ره‌تا حه‌وت هه‌زار هه‌ڵه‌یه‌، دڵنیام ژماره‌كه‌ له‌وه‌ زیاتره‌، هه‌روه‌ها ده‌بێت له‌كۆتایشدا بنووسێت سه‌رباز نه‌ك كه‌س.

یان له‌ لاپه‌ره‌ 187 باسی هاوكارییه‌كانی ئه‌مریكا ده‌كات  بۆ به‌ریتانیا و فه‌ره‌نسا و ده‌ڵێت:

 لیستی یه‌كه‌م بریتی بوو له‌ناردنی چاره‌كه‌ ملیۆنێك كڵاشینكۆف و هه‌ر كڵاشینكۆفێكیش 250 گووله‌ له‌گه‌ڵدا بوو.

سه‌ره‌تا ده‌بێت ئه‌وه‌ بڵێم كه‌  كڵاشینكۆف چه‌كێكی روسییه‌ و هیچ كاتێك سووپای ئه‌مریكا  كڵاشینكۆفی به‌كارنه‌هێناوه‌. هه‌روه‌ها چه‌كی كڵاشینكۆف له‌ساڵی 1947 دا یه‌كه‌م ئه‌زمونی بۆكراوه‌و ساڵی 1952 به‌ته‌واوه‌ی ده‌ستكرا به‌ به‌رهه‌مهێنانی و خرایه‌  خزمه‌تی سوپای روسیاوه‌. به‌داخه‌وه‌ نووسه‌ر له‌زۆر شوێندا باسی چه‌كی كڵاشینكۆف ده‌كات، له‌كاتێكدا ئه‌و چه‌كه‌ له‌ جه‌نگی دووه‌می جیهاندا له‌ هیچ شوێنێك به‌كارنه‌هاتووه‌.  جگه‌ له‌وه‌ش باسی ساڵه‌كه‌ی نه‌نووسیوه‌ ، كه‌ی ئه‌مریكا ئه‌و چه‌كانه‌ی ناردووه‌.

هه‌روه‌ها له‌ زۆر شوێندا بازدان به‌سه‌ر باسه‌كان هه‌یه‌ بۆ نموونه‌ له‌لاپه‌ڕه‌ 372 باسی جه‌نگی ستالینگراد ده‌كات، یه‌كسه‌ر له‌پاش په‌ره‌گرافی یه‌كه‌م، ده‌چێته‌ باكووری ئه‌فریقا و باسی جه‌نگه‌كانی رۆمڵ ده‌كات. له‌ زۆرشوێندا تێكه‌ڵاوی له‌ باسه‌كان هه‌یه‌، جا نازانم ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌  له‌ نووسه‌ر خۆیه‌تی یان له‌ وه‌رگێڕی یه‌كه‌م و دووه‌م.

له‌لایه‌كی تره‌وه‌ زۆر جار ساڵه‌كان نانووسێت ، بۆ نموونه‌ له‌زۆربه‌ی باسه‌كانی به‌تایبه‌تی جه‌نگه‌ گه‌وره‌كانی وه‌كو "نۆرماندی، ده‌نكێر، رۆما، یان رزگاركردنی ئه‌وروپا"، له‌ ده‌قه‌كه‌دا ساڵه‌كه‌ نه‌نووسراوه‌، تۆ ده‌بێت خۆت بگه‌ڕێیته‌وه‌ بۆ لاپه‌ڕه‌كانی پێشتر یان دواتر، ئه‌مه‌ش دووباره‌ نازانم هه‌ڵه‌ی نووسه‌ره‌ یان وه‌رگێڕه‌كان.

له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌م كتێبه‌ سێ پێشه‌كی هه‌یه‌، یه‌كه‌میان هی خۆیه‌تی، به‌ڵام ئه‌وه‌ی دووه‌م نازانین هی كێیه‌،  سێهه‌میش هی چرچڵ خۆیه‌تی. ده‌بوایه‌ ناوی نووسه‌ری دووه‌میش بنووسرایه‌.

دوا قسه‌

دیاره‌ ئه‌م كتێبه‌ چ له‌ رووی مێژوویی  و چ له‌ رووی ئه‌ده‌بیشه‌وه‌، گرنگیی زۆری هه‌یه‌،  هه‌روه‌ها بابه‌تی زۆریش له‌م كتێبه‌دا  باسكراوه‌، كه‌ به‌داخه‌وه‌ لێره‌دا  بوار نه‌بوو ئاماژه‌ به‌ هه‌موویان بكه‌م، به‌ڵام ده‌توانم بڵێم ته‌واوی بابه‌ته‌كانی ئه‌م كتێبه‌ هه‌مووی گرنگن و مایه‌ی بایه‌خی جیهانن.

لێره‌دا دووباره‌ ده‌ستخۆشی له‌ خاتوو شاناز ده‌كه‌م، بۆ وه‌رگێڕانی ئه‌م كتێبه‌ باشه‌ و هیوای سه‌ركه‌وتنی  بۆ ده‌خوازم.

سه‌رچاوه‌:
وینستۆن چرچڵ. یادشته‌كانی ویسنتۆن چرچل. وه‌رگێرانی : شاناز ره‌مزی هیرانی . بلاوكراوه‌كانی خانه‌ی چاپ و  په‌خشی رێنما . چاپی یه‌كه‌م، ساڵی 2016
ئه‌رده‌ڵان عه‌بدوڵڵا


PUKmedia 

400 (1).jpg

400 (2).jpg

400 (3).jpg

400 (4).jpg


وێنە هەواڵ
  • image04
  • پێشمه‌رگه‌ی دێرین ئه‌حمه‌د زاگه‌ كۆچی دوایی كرد

  • image04
  • هەڵواسینی وێنەی هونەرمەندی خوالێخۆشبوو ( ئاسۆ عومەر سوارە) لەچایخانەی شەعب

  • image04
  • هه‌مواری په‌یڕه‌وی ناوخۆی یه‌كێتی به‌رده‌وامه‌

  • image04
  • كۆبوونەوەی ئەنجومەنی باڵای سیاسی و بەرژەوەندی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان

  • image04
  • یه‌كه‌مین كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی گشتی سه‌ركردایه‌تی یه‌كێتی

  • image04
  • به‌فر هه‌رێمی كوردستان سپی پۆش ده‌كات

  • image04
  • ریاڵ مه‌درید نازناوی جامی سوپه‌ری یانه‌كانی ئیسپانیای به‌ده‌ستهێنا

  • image04
  • بووكێك خه‌رجی هاوسه‌رگیرییه‌كه‌ی خۆی ده‌به‌خشێته‌ نه‌خۆشخانه‌ی هیوا


                                           

كەنەدا.. سیمینارێك دەربارەی خۆپیشاندانەكانی عیراق بەڕێوەدەچێت


لە بەردەوامی كار و چالاكییەكانی رێكخراوی ناوەندی كەلتووری كوردستانیانی كەنەدا و لە ژێر ناونیشانی ( خۆپیشاندانەكانی عیراقو ئاسۆ و ئامانجەكانی ) رۆژی 19/1/2020 لە شاری تو...


  فینلاند.. ساڵیادی كۆماری كوردستان ده‌كرێته‌وه‌
  ئەڵمانیا.. هەنگاوێكی تر بەرەو پەروەردەكردنی مامۆستایانی زمانی دایك
                                           

44 ساڵ لەمەوبەر کتێبخانەیەک سلێمانی روناککردەوە


44 ساڵ لەمەوپێش كتێبخانەیەك بوە روناككەرەوەی شاری سلێمانی، پرشنگی رەنگاوڕەنگی بەهەموو لایەكی شاردا نەخشاند و پەیامی زانست و رۆشنبیری پێبوو، ئەویش كتێبخانەی پەیامە، ئەم كتێبخانەیە دەكەوێتە...


  لاهور شێخ جه‌نگی: بۆ كۆنگره‌ له‌گه‌ڵ لێكتێگه‌یشتندام
  عومەر شێخ موس: سەركردایەتیی كورد لەسیاسەت تێ نەگەیشتووە
                                           

PUKmedia سەرمەشقی رۆژنامەگەری ئەلیكترۆنی كوردی

رۆژی 22-1-2020 سایتی پیوكەی میدیا لە كاروانی رۆژنامەگەریی خۆیدا پێدەنێتە 17 ساڵەی تەمەنییەوە.

پیوكەی میدیا وەكو یەكەم سایتی زمانحاڵ...


  عەرەب هەڵۆکانی کوردستان راودەکەن
  دهۆک 24 حاڵەتی ئەنفلۆنزای بەرازی تۆمارکردوە


کاریکاتێر