دووه‌م گه‌شتم بۆ وڵاتی چین

دووه‌م گه‌شتم بۆ وڵاتی چین


21/7/2019 10:55:00
چاپ کردن
بە وێنەوە    بە بێ وێنە
           
.

ماوه‌ی 12 ساڵه‌ له‌ هه‌موو بواره‌كاندا : سیاسی، ئابووری، ته‌كنه‌لۆژی ، فه‌رهه‌نگی ، كۆمه‌ڵایه‌تیی. به‌ به‌رده‌وامی چاودێری ره‌وشی چین ده‌كه‌م. له‌ ساڵی 2010 شدا كتێبێكم له‌ ژێرناونیشانی « چین زلهێزی نوێی جیهان « نووسی. ئه‌وكاته‌ هێشتا چین چواره‌م هێزی ئابووری جیهان بوو، لێ من هه‌ر زوو بۆنی ئه‌وه‌م كردبوو كه‌ پاش چه‌ند ساڵێكی تر، ئه‌م وڵاته‌ ده‌بێته‌ زلهێزێكی ئابووریی گه‌وره‌ی جیهان، ئه‌مڕۆ چین دووه‌م زلهێزی ئابووریی جیهانه‌.

ساڵی 2015 بۆ یه‌كه‌م جار سه‌ردانی ئه‌م وڵاته‌ مه‌زنه‌م كرد، له‌ نزیكه‌وه‌ كۆمه‌ڵێك شتی گرنگم بۆ روونبۆوه‌، له‌ هه‌مووشی گرنگتر ئه‌وه‌بوو، زانیم كه‌ بۆچوونه‌كانم له‌باره‌ی ئه‌م وڵاته‌وه‌ راست ده‌رچووه‌ و به‌م زووانه‌ش ده‌بێته‌ زلهێزێكی گه‌وره‌ی جیهان و یاریزانێكی گه‌وره‌ی مه‌یدانی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی.

هیچ كاتێك له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا، هێزێكی به‌و شێوه‌ خێرام له‌ پێشكه‌وتن و گۆڕانكاریدا نه‌بینیووه‌، چین وڵاتێكه‌ به‌ به‌رده‌وامی له‌ كاروانی پێشكه‌وتندایه‌، هه‌ربۆیه‌ ده‌بێت زوو زوو داتاكانت ئه‌بده‌یت بكه‌یته‌وه‌، چونكه‌ هه‌ر مانگه‌ و داتاكان ده‌گۆڕێن، دیاره‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌ڕۆن به‌ پێچه‌وانه‌ی لای خۆمانه‌وه‌. به‌ بڕوای من، ئه‌گه‌ر بته‌وێت شاره‌زای ته‌واوی چین بیت، ده‌بێت ساڵانه‌ سه‌ردانی بكه‌یت، بۆئه‌وه‌ی له‌ نزیكه‌وه‌ ئاگاداری ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ بیت كه‌ به‌سه‌ر ئه‌م وڵاته‌دا دێت.

ئه‌مساڵیش دووباره‌ ده‌رفه‌تی گه‌شتێكم بۆ چین بۆ ره‌خسا، ئه‌مه‌ش ده‌رفه‌تێكی زۆر باشبوو بۆم، تا له‌ نزیكه‌وه‌ ئاگاداری گۆڕانكارییه‌كانم بم.

هه‌وڵده‌ده‌م له‌م وتاره‌دا، باسی ئه‌م گه‌شته‌ی دواییم بكه‌م، كه‌ نزیكه‌ی 22 رۆژی خایاند و یه‌كێكیشه‌ له‌ گه‌شته‌ درێژه‌كانی ژیانم بۆ وڵاتێكی بیانی، ئه‌م ماوه‌ زۆره‌ش كۆمه‌ڵێك زانیاریی زۆرم ده‌ستكه‌وت، هه‌وڵ ده‌ده‌م به‌ كورتی بۆ خوێنه‌رانی ئازیزی باسبكه‌م.


وچانێك له‌ ده‌وحه‌

هه‌ر له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ گه‌شت بۆ چین یه‌كێك بووه‌ له‌ گه‌شته‌ دووره‌كان و سه‌ركێشه‌كان، بۆیه‌ زۆركه‌م گه‌شتیاری بیانی سه‌ردانی ئه‌م وڵاته‌ دووره‌یان كردووه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌میشه‌ سه‌ردانی چین، یه‌كێك بووه‌ له‌ قۆناغه‌ گرنگ و پڕ بایه‌خه‌كانی گه‌شتیاره‌ بیانییه‌كان، هه‌ر له‌ ماركۆ پۆلۆوه‌ بیگره‌ تاوه‌كو ئیبن به‌گوگه‌، هه‌موویان سه‌رسامی خۆیان به‌م وڵاته‌ مه‌زنه‌ ده‌ربڕیووه‌. راسته‌ ئێستا گه‌شتكردن بۆ چین له‌ رێگه‌ی فڕۆكه‌وه‌ زۆر ئاسان بووه‌، به‌ڵام هێشتا هه‌ر دووره‌، بۆ گه‌شتكردن بۆ چین له‌ كوردستانه‌وه‌، ده‌بێت رۆژێكی به‌ته‌واوه‌تی بۆ دابنێیت.

من نیوه‌ڕۆی رۆژی 17/6 له‌ سلێمانییه‌وه‌ بۆ هه‌ولێر به‌رێكه‌وتم، پاشان سه‌عات 9.30 شه‌و به‌ كاتی هه‌ولێر سواری فڕۆكه‌ بووم بۆ دۆحه‌، سه‌عات 12ی شه‌و گه‌یشتمه‌ فڕۆكه‌خانه‌ی نێوده‌وڵه‌تیی دۆحه‌. پاشان سه‌عات 1.55 به‌یانی سواری فڕۆكه‌یه‌كی تر بووم ، بۆ رۆژی 18/6 سه‌عات 14.55 گه‌یشتمه‌ په‌كینی پایته‌ته‌ختی چین.

فڕۆكه‌خانه‌ی نێوده‌وڵه‌تی دۆحه‌ مایه‌ی سه‌رنج بوو، چونكه‌ فڕۆكه‌خانه‌یه‌كی ئێجگار گه‌وره‌بوو، پڕیبوو له‌ گه‌شتیار، راستییه‌كه‌ی سه‌رم له‌وه‌ سووڕما، له‌ كاتێكدا قه‌ته‌ر وڵاتێكی بچووكه‌، ئه‌م هه‌موو گه‌شتیاره‌ بیانییه‌ چی ده‌كه‌ن له‌م فڕۆكه‌خانه‌یه‌؟! پاشان كه‌ گه‌ڕامه‌وه‌ گه‌ڕام و زانیاریم وه‌رگرت، ئه‌م فڕۆكه‌خانه‌یه‌ یه‌كێكه‌ له‌ فڕۆكه‌خانه‌ گه‌وره‌كانی جیهان، ساڵی پار سه‌رو 35 ملیۆن گه‌شتیاری هاتونه‌ته‌ ئه‌م فڕۆكه‌خانه‌یه‌ و سه‌رو دوو ملیۆن گه‌شتی فڕۆكه‌ی تێدا به‌ڕێوه‌چووه‌، واش بڕیاره‌ ساڵی 2020 ژماره‌ی گه‌شتیاران له‌ ساڵێكدا بگاته‌ 50 ملیۆن. كۆی هه‌موو خه‌رجی گشتیی ئه‌م فڕۆكه‌خانه‌یه‌ 10 ملیار دۆلاری تێچووه‌و له‌ ساڵی 2014 یه‌كه‌م قۆناغی ته‌واو بووه‌، ساڵی 2020 ته‌واوی پرۆژه‌كه‌ ته‌واوده‌بێت.

له‌ كاتێكدا له‌ كوردستان و به‌ملیاره‌ها دۆلار به‌هه‌ده‌ر چووه‌، به‌ڵام نه‌مانتوانیووه‌ فڕۆكه‌خانه‌یه‌كی هاوشێوه‌ی قه‌ته‌ر دروستبكه‌ین. دیاره‌ فڕۆكه‌خانه‌ ته‌نها باڵه‌خانه‌ و شوێنی نیشتنه‌وه‌ نییه‌، بگره‌ پێویستی به‌ دروستكردنی په‌یوه‌ندیی جیهانی هه‌یه‌و ده‌بێت رێگه‌ خۆشبكه‌یت بۆ هاتنی سه‌دان كۆمپانیای فڕۆكه‌وانی له‌ جیهاندا. ئێمه‌ له‌ كوردستاندا دوو فڕۆكه‌خانه‌مان هه‌یه‌، كاتێك سه‌ردانی وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ ده‌كه‌یت و فڕۆكه‌خانه‌ی وڵاتان ده‌بینیت، به‌زه‌ییت به‌وانه‌ی لای خۆماندا دێته‌وه‌.

رۆژنامه‌نووسیانی ئه‌وروپا و ئاسیا میوانیی چین بووین گه‌شته‌كه‌ی ئه‌مجاره‌مان بریتی بوو له‌ خولێكی تایبه‌ت له‌باره‌ی چینه‌وه‌ كه‌ له‌لایه‌ن سه‌نته‌ری بڵاوكراوه‌ی نێوده‌وڵه‌تی چینه‌وه‌ بوو (Training Cnter of China International Publishing Group . CIPG)

ئه‌مه‌ش سه‌نته‌رێكی حكومییه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌تی چینه‌وه‌ پشتگیریی ده‌كرێت، كاری بڵاوكردنه‌وه‌ی كتێب و گۆڤار و بڵاوكردنه‌وه‌یه‌ له‌ باره‌ی فیكرو فه‌رهه‌نگی چینه‌وه‌ به‌ زمانه‌ زیندووه‌كانی جیهان له‌ پێش هه‌موویانه‌وه‌ به‌ زمانی ئینگلیزی. پاشتر باسی ئه‌م سه‌نته‌ره‌ ده‌كه‌م.

به‌شداربووانی خوله‌كه‌ بریتی بوون له‌ كۆمه‌ڵێك رۆژنامه‌نووس و میدیاكار، كه‌ له‌ وڵاتانی « لوبنان، فه‌له‌ستین، عیراق، ئۆزبه‌كستان، فیلیپین، ئه‌فغانستان، توركیا» هاتبوون. خوله‌كه‌ش له‌ دوو به‌ش پێكهاتبوو، به‌شی یه‌كه‌میان بریتی بوو له‌ كۆمه‌ڵێك كۆرس و وانه‌ی تایبه‌ت كه‌ له‌ لایه‌ن كۆمه‌ڵێك پسپۆری چینه‌وه‌ ده‌وترایه‌وه‌، تێیدا باسی لایه‌نی « ئیداری ، حزبی،حكومی، ئابووری ، كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووریی، ته‌كنه‌لۆژی، دیپلۆماتی و میدیایی» چینیان ده‌كرد.
له‌م كۆرسانه‌شدا به‌ راستی زانیاری زۆر وردی تێدابوو له‌باره‌ی چینه‌وه‌، زیاتر وه‌كو ناساندنێكی گشتی چین وابوو بۆ به‌شداربووانی خووله‌كه‌. له‌ پاش ته‌واوبوونی وانه‌كان، ئینجا سه‌ردانی مه‌یدانی بۆ كۆمه‌ڵێك ده‌زگا و مۆزه‌خانه‌ و كارگه‌ و كۆمپانیای چین ده‌ستی پێكرد، كه‌ له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژیانی سیاسی و میدیایی ئابووری چیندا، رۆڵی خۆیان هه‌یه‌.

خووله‌كه‌ زیاتر له‌ په‌كینی پایته‌خت بوو، به‌ڵام پاشانیش سه‌ردانی كۆمه‌ڵێك شاری زۆر جوانی چینمان كرد و له‌ نزیكه‌وه‌ به‌سروشته‌ دڵڕفێنه‌كه‌ی چین زیاتر ئاشنا بووم.

ژنێكی عیراقی گه‌وره‌ترین فڕۆكه‌خانه‌ بۆ چینییه‌كان دروست ده‌كات

فڕۆكه‌خانه‌ی داشین، كه‌ دووه‌م فڕۆكه‌خانه‌ی گه‌وره‌ی جیهانه‌، 45 كم له‌ په‌كینی پایته‌خته‌وه‌ دووره‌، له‌ ساڵی 2014 وه‌ ده‌ستكراوه‌ به‌ دروستكردنی و نزیكه‌ی 700 هه‌زار مه‌تر چوارگۆشه‌ رووبه‌ری گشتییه‌تی، بۆ ئه‌مساڵ نزیكه‌ی 45 ملیۆن گه‌شتیار له‌م فڕۆكه‌خانه‌یه‌وه‌ گه‌شتیان كردووه‌، وابریاره‌ ساڵی 2020 ئه‌م پرۆژه‌یه‌ ته‌واو ببێت و ساڵانه‌ 120 بۆ200 ملیۆن گه‌شتیار بتوانن گه‌شتی لێوه‌ بكه‌ن.

بینینی فڕۆكه‌خانه‌ی په‌كین یان داشین، یه‌كێك بوو له‌و شته‌ نوێیانه‌ی كه‌ له‌م گه‌شته‌دا بینیم، چونكه‌ پێشتر فڕۆكه‌خانه‌ی په‌كین به‌و جۆره‌ گه‌وره‌ نه‌بوو، كاتێك گه‌یشتینه‌ ئه‌م فڕۆكه‌خانه‌یه‌، وام هه‌ست ده‌كرد، له‌ ئه‌ستێره‌یه‌كی تردا ده‌ژیم، فڕۆكه‌خانه‌ ئێجگار گه‌وره‌ بوو، له‌ هه‌مانكاتیشدا هه‌ر زۆر قه‌ره‌باڵخ بوو، راسته‌ من پێشتر فڕۆكه‌خانه‌ گه‌وره‌كانی ئه‌وروپام بینیبوو، به‌ڵام ئه‌مه‌ی په‌كین شتێكی زۆر تایبه‌ت بوو. خه‌رجی گشتی ئه‌م پرۆژه‌یه‌ 14 ملیار دۆلاری تێچووه‌، له‌ ئێستاشدا یه‌كێكه‌ له‌و پرۆژانه‌ی كه‌ چین شانازی پێوه‌ ده‌كات له‌ جیهاندا. له‌ هه‌مووشی سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م فڕۆكه‌خانه‌یه‌ دیزاینی له‌ لایه‌ن ژنه‌ ئه‌ندازیاری ناسراوی عیراقی زوها حه‌دیدییه‌وه‌ بووه‌ و ئه‌م شته‌ نایابه‌ی بۆ چین دروستكردووه‌، له‌ كاتێكدا فڕۆكه‌خانه‌كانی عیراقیش، خه‌ڵكی به‌زه‌یی پێدا دێته‌وه‌، به‌ڵام پرسیاری گرنگ ئه‌وه‌یه‌، بۆچی ئه‌و ژنه‌ عیراقییه‌ له‌ چین ده‌رفه‌تی هه‌بووه‌، شتی وا دروست بكات، به‌ڵام له‌ وڵاته‌كه‌ی خۆی نه‌یبووه‌؟ ئه‌مه‌ش زیاتر په‌یوه‌ندیی به‌ حكومڕانی ئه‌م وڵاته‌وه‌ هه‌یه‌.

سه‌ردانی پكین یان بیجین

له‌ فڕۆكه‌خانه‌ له‌ لایه‌ن هاورێیانی چینییه‌وه‌ به‌ گه‌رمی پێشوازییان لێكردین و پاشان راوه‌ستیان تاوه‌كو ته‌واوی به‌شداربووانی خوله‌كه‌ بێن و پاشان به‌ پاسێكی تایبه‌ت به‌ره‌و پكین به‌رێكه‌وتین و بۆ ئێواره‌ گه‌یشتینه‌ هۆتێله‌كه‌مان. له‌ راستیدا، سه‌ردانی پكین تام و جێژێكی تایبه‌تی هه‌یه‌، شارێكی ئێجگار گه‌وره‌یه‌، هه‌موو شته‌كانی گه‌وره‌ و به‌رزن، باڵه‌خانه‌كانی له‌ 10 قات كه‌متری نییه‌، لێره‌دا زیاتر مه‌به‌ستم شوقه‌یه‌، كاتێك ئه‌و باڵه‌خانه‌ به‌رزانه‌ ده‌بینیت سه‌یرم لێده‌هات، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتیشدا ئه‌و باڵه‌خانه‌ به‌رزانه‌ش نه‌بن، چۆن ده‌توانرێت جێگه‌ی ئه‌م هه‌موو حه‌شاماته‌ بكرێته‌وه‌؟

پایته‌خته‌ دێرینه‌كه‌

پكین یان بیجین یه‌كێكه‌ له‌ شاره‌ كۆنه‌كانی چین و ماوه‌ی 600 ساڵه‌ بۆته‌ پایته‌ختی چین. شارێك قورساییه‌كی زۆری مێژوویی سیاسیی و فیكری و ئابووری كۆماری چینی له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌. كاتێك ده‌چیته‌ پكین دوو وێنه‌ی دژ به‌یه‌كت لا دروست ده‌بێت، له‌ لایه‌كه‌وه‌ شارێكی مێژووویی كه‌ كۆمه‌ڵێك ئاسه‌واری مێژوووی چینی له‌ ناخیدا هه‌ڵگرتووه‌، له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ پكین شارێكی مۆدێرنی گه‌وره‌یه‌.

شاری مۆزه‌خانه‌كان

پكین شارێكی مێژووویی كه‌ خاوه‌نی چه‌ندین كۆشك و ته‌لاری پادشاو ئیمپراتۆره‌كانی چینه‌، له‌ هه‌مان كاتیشدا نزیكه‌ی 100 مۆزه‌خانه‌ی جیاوازی تێدایه‌. له‌به‌رئه‌وه‌ ته‌نها بۆ سه‌ردانی مۆزه‌خانه‌كانی ئه‌م شاره‌ پێویستیت به‌ چه‌ندین رۆژ ده‌بێت تاوه‌كو بتوانێت به‌خێرایی سه‌یری هه‌موویان بكه‌ین.

له‌ شوێنه‌واره‌ گرنگه‌كانی كۆشكه‌ زۆره‌كانی ئیمپراتۆری چین، مۆزه‌خانه‌ی نیشتمانی، له‌ هه‌مووشی گرنگتر مه‌یدانی تیانه‌مینه‌.

تیانه‌مین وشه‌یه‌كی كۆنی چینییه‌ مانای « ئاشتی خودایی» ده‌گه‌یه‌نێت، ئێره‌ مه‌یدانه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی شاره‌، تێیدا زۆربه‌ی باڵه‌خانه‌ گرنگه‌كانی حكومه‌تی تێدایه‌، له‌ كۆشكی كۆماری، كۆشكی سه‌رۆكایه‌تی حكومه‌ت و كۆشكی ئه‌نجومه‌نی گه‌ل «په‌رله‌مان». جگه‌ له‌وه‌ش مه‌یدانه‌كه‌ به‌ گوڵ و گوڵزار رازاوه‌ته‌وه‌، بۆته‌ دڵی شاره‌كه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ گه‌ر سه‌ردانی پكین بكه‌یت، هه‌ر ده‌بێت سه‌ردانی مه‌یدانی تیانه‌مین بكه‌یت.

شاره‌ مۆدێرنه‌كه‌

له‌ هه‌ناوی ئه‌م شاره‌ كۆنه‌دا، شارێكی نوێی و مۆدێرن له‌ دایك بووه‌، كه‌ خاوه‌نی مۆدێرنترین شێوازی گواستنه‌وه‌و گه‌یاندن و نیشته‌جێبوون و رێگاوبانه‌. راستییه‌كه‌ی رێگاوبانه‌كانی ئه‌م شاره‌ مایه‌ی سه‌رنجه‌، زۆربه‌ی شه‌قامه‌كانی گه‌وره‌و پانن، شه‌قامی ئاساییان 100 مه‌تر ده‌بێت، جگه‌ له‌وه‌ش پاكوخاوێنی باڵی به‌سه‌ر هه‌موو كوچه‌ و كۆڵانه‌كانی ئه‌م شاره‌ گه‌وره‌دایه‌دا كێشاوه‌. پكین شارێكی ئێجگار قه‌ره‌باڵخه‌ ژماره‌ی دانیشتوانی ده‌گاته‌ نزیكه‌ی24 ملیۆن كه‌س.

پكین خاوه‌نی سیسته‌مێكی ئاودێریی و رێگاوبان و ته‌ندورستی و فه‌رهه‌نگی ئێجگار مۆدێرنه‌. ماوه‌ی دوو هه‌فته‌ له‌و شاره‌دا بووین، ته‌نها بۆ چركه‌یه‌كیش نه‌ ئاو نه‌ كاره‌با نه‌بڕا، ئه‌مه‌ش بۆ ئێمه‌یه‌كی رۆژهه‌ڵاتی كه‌ گیرۆده‌ی كێشه‌‌ی كه‌م ئاویی و كاره‌باین، مایه‌ی سه‌رنج وسه‌رسامی بوو.

هه‌روه‌ها خه‌ڵكی شآره‌كه‌ش ره‌وشی ژیانیان باشه‌، زۆربه‌ی جلوبه‌رگی جوان و تازه‌و پاكوته‌میزیان له‌به‌ربوو، زۆر كه‌م سواڵكه‌ر و هه‌ژارمان ده‌بینی.

له‌ شاری پكیندا 89 نه‌خۆشخانه‌ی گه‌وره‌ هه‌یه‌، هه‌روه‌ها 100 زانكۆی هه‌مه‌جۆری تێدایه‌، زۆرترین ژماره‌ی ئۆتۆمبیلی تێدایه‌ و ده‌گاته‌ 6 ملیۆن، هه‌روه‌ها 80 هه‌زار تاكسی و 1200 پاسی گه‌وره‌ی گواستنه‌وه‌ هه‌یه‌. جگه‌ له‌وه‌ش خاوه‌نی مۆدێرنترین سیسته‌می میترۆیه‌. جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌ هه‌تاوه‌كو ساڵی 1980 بۆ خه‌ڵكی ئاسایی نه‌بووه‌ سواری میترۆ بێت له‌ كاتێكدا له‌ ساڵی 1960 ه‌وه‌ هێڵی میترۆ له‌ پكین هه‌بووه‌، به‌ڵام ته‌نها بۆ مه‌به‌ستی سه‌ربازی و ئه‌منی به‌كارهاتووه‌، له‌ ساڵی 1990 ه‌وه‌ هێڵه‌كه‌ مۆدێرن كراوه‌و خه‌ڵكی ئاساییش توانیویه‌تی به‌كاریبهێنێت. له‌ ئیستادا هێڵی میترۆی پكین خاوه‌نی 20 لینییه‌ «هێڵ» نزیكه‌ی 40 كم چوارگۆشه‌ ده‌بێت. رۆژانه‌ 12 ملیۆن كه‌س سواری میترۆ ده‌بن. له‌به‌رئه‌وه‌ كاتێك ده‌چیته‌ ناو وێستگه‌ی میترۆكانه‌وه‌، رووبه‌روی حه‌شاماتێكی گه‌وره‌ ده‌بیته‌وه‌، كه‌ پێشتر ئه‌و دیمه‌نه‌ت له‌ شوێنی تر نه‌بینیووه‌.

شاری هونه‌ر و سینه‌ما

هه‌میشه‌ پكین ته‌نها پایته‌ختێكی سیاسی نه‌بووه‌، به‌ڵكه‌ پایته‌ختی هونه‌ر و ئه‌ده‌به‌یش بووه‌، له‌م شاره‌دا نزیكه‌ی 200 سینه‌ما هه‌یه‌، به‌ پێی پلانێكی حكومه‌ت بێت، بۆ ساڵی 2020 ژماره‌ی سینه‌ماكان ده‌گاته‌ 300 هۆڵی سینه‌ما. هه‌روه‌ها 72 شآنۆی تێدایه‌. ئۆپێرای چینیش زۆر ناودارو تایبه‌ته‌، هه‌میشه‌ مایه‌ی سه‌رنجی بیانییه‌كان بووه‌، چونكه‌ ئۆپێرای چینی سیمای تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ و له‌ ئۆپێرای ئوروپی جیاوازه‌. له‌ رووی كتێبخانه‌شه‌وه‌ یه‌ك هه‌زار كتێبخانه‌ی گشتی و تایبه‌تی تێدایه‌ ، جگه‌ له‌ كتێبخانه‌تی نیشتمانی كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ كتێبخانه‌ گه‌وره‌كانی چین، پكین به‌سه‌ر 16 گه‌ڕه‌كی گه‌وره‌دا دابه‌شبووه‌، هه‌ر گه‌ڕه‌كه‌ش كتێبخانه‌یه‌كی گه‌وره‌ی حكومی تێدایه‌.

جگه‌ له‌وه‌ش پكین شوێنی سه‌ره‌كی زۆربه‌ی ده‌زگا گه‌وره‌ ئیعلامییه‌كانی چینه‌ له‌ پێش هه‌موویانه‌ ته‌له‌ڤزیۆنی سی سی تیڤی، رۆژنامه‌ی گه‌ل، ئاژانسی شینخوا و ته‌له‌ڤزیۆنی پكین.

ناساندنی چین

وه‌كو پێشتریش ئاماژه‌م پێكرد، خووله‌كه‌ له‌ دوو به‌ش پێكهاتبوو ، به‌شێكی تیۆریی و خوێندن، به‌شه‌كه‌ی تری سه‌ردانی مه‌یدانی. له‌و ماوه‌دایه‌ چه‌ندین وانه‌ی تایبه‌تمان له‌ لایه‌ن چه‌ند پسپۆرێكی چینییه‌وه‌ له‌ هه‌موو بواره‌كاندا خوێند. هه‌ر پسپۆره‌و باسی لایه‌نه‌ێكی تایبه‌تی چینی بۆ كردین. یه‌كه‌مین كۆڕمان له‌ لایه‌ن به‌ڕیز « شی زێهوا» بوو، مامۆستای زانكۆ بوو كوڕێكی گه‌نج بوو، ئه‌و باسی سیسته‌می ئیداریی و حزبی چینی بۆ كردین.

چین له‌ لایه‌ن پارتی كۆمۆنیستی چینه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێت و ئه‌ویش حاكمه‌. ئه‌م پارته‌ 8 ملیۆن ئه‌ندامی چالاكی هه‌یه‌ و نزیكه‌ی 89 ئه‌ندامی ئاسایی هه‌یه‌. پارتی كۆمۆنیست هه‌ر پێنج ساڵ جارێك كۆنگره‌ی حزبی ده‌به‌ستێت، له‌و كۆنگره‌یه‌دا ئه‌ندامانی لیژنه‌ی ناوه‌ندی و سه‌رۆكی نوێی حزب و كۆمار هه‌ڵده‌بژێرێت، ئه‌ندامانی لیژنه‌ی ناوه‌ندی ژماره‌یان ده‌گاته‌ 300 ئه‌ندام. له‌و ژماره‌یه‌ش ته‌نها 7 كه‌س بۆ مه‌كته‌بی سیاسی هه‌ڵده‌بژێرێت، واته‌ چین له‌ لایه‌ن 7 كه‌سه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێت.

گه‌رچی حكومه‌تیش له‌ لایه‌ن حزبه‌وه‌ دیاری ده‌كرێت، په‌رله‌مانیش هه‌موو ساڵێك كۆنگره‌ی خۆی ده‌به‌ستێت و كار و سیاسه‌ته‌كانی حكومه‌ت ده‌خاته‌ ژێر چاودێرییه‌وه‌.

سه‌رۆك پێگه‌ی تایبه‌تی هه‌یه‌

ئه‌وه‌ی ئه‌مجاره‌ بۆم ده‌ركه‌وت پێگه‌ و هه‌یبه‌تی سه‌رۆكه‌ له‌ لایه‌ن چینییه‌كان، له‌ چین سه‌رۆكی وڵات خاوه‌نی ده‌سه‌ڵات و پێگه‌یه‌كی ئێجگار تایبه‌ته‌، بۆ نموونه‌ هیچ كاتێك سه‌رۆك دیداری رۆژنامه‌وانی ناكات، هه‌روه‌ها سه‌رۆكایه‌تی كۆماریش هیچ لێدوانی رۆژنامه‌وانی نادات، بگره‌ هه‌ر وته‌بێژی نییه‌. ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ كاروباری ناوخۆوه‌ هه‌بێت ئه‌وا وه‌زاره‌ته‌كانی قسه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وه‌شی په‌یوه‌ندیی به‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌كی هه‌بێت، وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ قسه‌ ده‌كات.

وانه‌ی دووه‌مان له‌ لایه‌ن به‌رێز « یفای سه‌ن « بوو، ئه‌ویش كورێكی گه‌نج بوو، پسپۆرێكی بواری سیاسی چین بوو،. ئه‌و زیاتر باسی سیاسه‌تی كرانه‌وه‌ی بۆ كردین كه‌ له‌ ساڵی 1980 وه‌ په‌یڕه‌و ده‌كرێت، ئه‌وه‌ش له‌ رێگه‌ی سیاسه‌تی كرانه‌وه‌و ریفۆرم كه‌ له‌ لایه‌ن سه‌رۆك دێنگ خیاو پینگ پێڕه‌وكرا. دیاره‌ ئه‌م چل ساڵه‌ی پێشوو، چین له‌سایه‌ی سیاسه‌تی كرانه‌وه‌ و ریفۆرمدا، هه‌نگاوی گه‌وره‌ی له‌ بواری پێشكه‌وتندا ناوه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش بۆته‌ مایه‌‌ی سه‌رسامیی جیهان.

وانه‌ی سێیه‌مان كه‌ به‌ لای منه‌وه‌ زۆر نوێ بوو، له‌ لایه‌ن به‌ڕێز «یوانگ وایگانگ» پێشكه‌شكرا. ئه‌م كه‌سایه‌تییه‌ به‌ڕێوبه‌ری گشتی بوو له‌ وه‌زاره‌تی رۆشنبیریی چین، كه‌سێكی هه‌تا بڵێیت زیره‌ك و شاره‌زا بوو. ئه‌و باسی دیپلۆماسیی جه‌ماوه‌ریی بۆ كردین، له‌ ئێستادا جۆره‌ دیپلۆماسییه‌كی تر هه‌یه‌ پێی ده‌ڵێن دیپلۆماسیی جه‌ماوه‌ری یان گه‌ل، كه‌ تێیدا په‌یوه‌ندیی نێوان دوو ده‌وڵه‌ت مه‌رج نییه‌ ته‌نها له‌ لایه‌ن وه‌زیر و سه‌رۆكه‌كانه‌وه‌ بێت، بگره‌ ئه‌مه‌ هه‌وڵدانێكه‌ بۆ نزیكتركردنه‌وه‌ی هاووڵاتییانی دوو ده‌وڵه‌ت له‌ یه‌كتریی، بۆئه‌مه‌ش پشت به‌ كۆمه‌ڵێك ده‌زگا و میكانیزمی نوێ ده‌به‌سترێت.

خاڵێك یان زانیارییه‌ك كه‌ به‌ لای منه‌وه‌ نوێ بوو، سه‌ردانی باراك ئۆباما بۆ كینیا بوو. كاتێك ساڵی 2015 باراك ئۆباما سه‌رۆكی پێشووی ئه‌مریكا سه‌ردانی وڵاتی كینیا ده‌كات، له‌ نه‌یروبی پایته‌ختی كینیا وتارێك پێشكه‌ش ده‌كات، دیاره‌ كینیا وڵاتێكی دواكه‌وتووه‌، به‌شێكی زۆری خه‌ڵكی كینیا هه‌ژارن و ته‌له‌ڤزیۆنیان نییه‌، هه‌ربۆیه‌ سه‌فاره‌تی ئه‌مریكا له‌ كینیا، به‌ چه‌ند رۆژێك پێش هاتنی ئۆباما، نزیكه‌ی 100 هه‌زار رادیۆی بچووك به‌سه‌ر خه‌ڵكی گوند و شارۆچكه‌ و شاره‌كانی كینیا دابه‌ش ده‌كه‌ن، تاوه‌كو گوێیان له‌ وتاره‌كه‌ی سه‌رۆك ئۆباما بێت.

لێدوان و وته‌بێژی فه‌رمی حكومی

له‌م وانه‌یه‌دا به‌رێز «یوانگ وایگانگ» باسی ته‌وه‌ره‌ێكی تری گرنگی كرد، كه‌ هه‌م نوێ بوو هه‌میش گرنگ بوو، ئه‌ویش مه‌سه‌له‌ی وته‌بێژ و لێدوانی فه‌رمی بوو. راستییه‌كه‌ی لای ئێمه‌ هێنده‌ گرنگی به‌م لایه‌نه‌ نه‌دراوه‌، ئایا ده‌بێت وته‌بێژی فه‌رمی حكومی چۆن بێت وه‌ ده‌بێت چی بڵێت به‌ رۆژنامه‌نووسان. له‌ چین زۆر به‌ گرنگییه‌وه‌ سه‌یری ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌كرێت، دیاره‌ نه‌ك له‌ چین بگره‌ له‌ ته‌واوی جیهاندا.

ئه‌و باسی وته‌بێژه‌كانی حكومه‌تی ئه‌مریكای كرد، كه‌ به‌شێكی زۆریان له‌سایه‌ی سه‌رۆك دۆناڵد تره‌مپدا پێشتر رۆژنامه‌نووس بوون له‌ ته‌له‌ڤزیۆنی « فۆكس نیوز» كه‌ ده‌زگایه‌كی ئیعلامی سه‌ر به‌ڕاستره‌وه‌كانی ئه‌مریكایه‌.

له‌ چین له‌ 70 شوێندا پرێس كۆنفرانس ده‌به‌سترێت كه‌ ئه‌وانه‌ش به‌سه‌ر وه‌زاره‌ته‌كان و پارێزگاكان و سه‌رۆك شاره‌وانییه‌كانی چین دا دابه‌شبوون، گرنگترینیان پرێس كۆنفرانسه‌كانی وه‌زاره‌تی « ده‌ره‌وه‌، به‌رگری، ناوخۆ» ن. دیاره‌ چ سه‌رۆكایه‌تی كۆمار و چ سه‌رۆك وه‌زیران، پرێس كۆنفرانس یان وته‌بێژیان نییه‌. ئه‌مه‌ش زانیارییه‌كی نوێ بوو بۆ من. له‌ ساڵی 2018 دا، 4897 پرێس كۆنفرانس له‌ لایه‌ن ده‌زگا فه‌رمییه‌كانی چینه‌وه‌ كراوه‌.

ئه‌وكه‌سه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ وته‌بێژی فه‌رمی، ده‌بێت كۆمه‌ڵێك مه‌رجی گرنگی تێدابێت، یه‌كێك له‌و مه‌رجانه‌ی كه‌ له‌ وته‌بێژیدا گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌، ده‌بێت ئه‌و كه‌سه‌ پێش هه‌مووشتێك خۆی رۆژنامه‌نووس بێت یان ئاگاداری ره‌وشی رۆژنامه‌گه‌ری بێت.

هه‌روه‌ها شێوازی قسه‌كردن و دانیشتن، مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ رۆژنامه‌نووسان ، هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌بێت به‌ وردی لێكبدرێته‌وه‌ و كاری له‌گه‌ڵ بكرێت.

130 ملیۆن گه‌شتیاری چینی له‌ جیهاندا

دیاره‌ له‌ ماوه‌ی پێشوودا به‌هۆی باشبوونی ره‌وشی ئابووری چین، وایكردووه‌ كه‌ ژماره‌یه‌كی زۆری چینییه‌كان بتوانن سه‌ردانی ده‌ره‌وه‌ی چین بكه‌ن، له‌ ئێستادا چین یه‌كه‌مین وڵاتی جیهانه‌ له‌ رووی ژماره‌ی گه‌شتیارانه‌وه‌. له‌ ساڵی 2018 نزیكه‌ی 130 ملیۆن چینی گه‌شتیان بۆ وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ی چین كردووه‌و 115 ملیار دۆلاریان خه‌رج كردووه‌. هه‌ربۆیه‌ له‌ ئێستادا هه‌موو وڵاتانی جیهان چاویان له‌ گه‌شتیاری چینییه‌ و هه‌وڵ ده‌ده‌ن بۆلای خۆیان رابكێشێن.

باشترین وڵاته‌كانیش به‌لای چینییه‌كانه‌وه‌: تایلاند، سه‌نگاپووره‌، كۆریای باشوور، ئه‌مریكا، فیلیپین، مالیزیا. واته‌ وڵاتانی ئاسیایی بووه‌.

له‌ناوبردنی هه‌ژاری

سیاسه‌تی له‌ناوبردنی هه‌ژاری یه‌كێكی تره‌ له‌ سیاسه‌ته‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی چین، هه‌رئه‌مه‌ش وایكردووه‌ كه‌ ته‌نانه‌ت خۆرئاواییه‌كانیش، سه‌رسامی خۆیان له‌م باریه‌وه‌ ده‌رببڕن، بۆ نموونه‌ ئه‌نجیلا مێركلی راوێژكاری ئه‌ڵمانیا به‌ میدیاكانی راگه‌یاند: هه‌رچه‌نده‌ له‌ زۆر رووه‌وه‌، بۆچوونی جیاوازم له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌كانی چین هه‌یه‌، به‌ڵام به‌ راستی چین له‌ سیاسه‌تی له‌ناوبردنی هه‌ژاریدا سه‌ركه‌وتووبووه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش مایه‌ی رێز و ستایشه‌.

چین له‌پاش گرتنه‌به‌ری سیاسه‌تی ریفۆرم و كرانه‌وه‌ له‌ پاش ساڵی 1980 ه‌وه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ هه‌نگاوی جددی ناوه‌.

د. «خو لپینگ « خانمه‌ توێژه‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تی بوو، كۆمه‌ڵێك زانیاریی زۆر گرنگی له‌مباره‌یه‌وه‌ له‌ وانه‌یه‌كدا بۆ باسكردین. ئه‌و به‌ پشتبه‌ستن به‌ كۆمه‌ڵێك داتای گرنگ، ئه‌و باسه‌ی پێشكه‌ش كردین.

له‌ ساڵی 1981 دا، ژماره‌ی هه‌ژاران له‌ چین 868 ملیۆن كه‌س بووه‌ و له‌جیهاندا خراپترین ئاستی هه‌بووه‌و له‌ كیشوه‌ری ئه‌فریقاش زۆرتربووه‌ و %83 ی دانیشتوانی چین هه‌ژار بوون. به‌ڵام ساڵی 2015 رێژه‌ی هه‌ژاری بۆ %0.7 دابه‌زیوه‌، دیاره‌ به‌پێی پێوه‌ره‌ جیهانییه‌كه‌ كه‌ ده‌ڵێت : یه‌ك دۆلار له‌ رۆژێكدا، مانای هه‌ژارییه‌.

له‌ ساڵی 1986 حكومه‌تی چین ده‌زگای « نه‌هێشتنی هه‌ژاری له‌ چین « دروست ده‌كات، ئامانج لێی له‌ناوبردنی هه‌ژارییه‌ له‌ چین ئه‌وه‌ش به‌ پشت به‌ستن به‌ كۆمه‌ڵێك سیاسه‌تی حه‌كیمانه‌ له‌م بواره‌دا.

ساڵی 1990 رێژه‌كه‌ بۆ %66كه‌م ده‌بێته‌وه‌، له‌ كاتێكدا بیابانی ئه‌فریقا %54بووه‌، واته‌ هێشتا ره‌وشی ژیان له‌ ئه‌فریقا باشتربووه‌ تاوه‌كو چین، به‌ڵام له‌م 25 ساڵه‌ی پێشوودا به‌هۆی باشبوونی ره‌وشی ئابووریی و گرتنه‌به‌ری كۆمه‌ڵێك سیاسه‌تی حه‌كیمانه‌، رێژه‌كه‌ ته‌واو داده‌به‌زێت. ساڵی 2015 رێژه‌ی هه‌ژاری %0.7 بووه‌، كه‌چی له‌ ئه‌فریقا بۆ %66 به‌رزبۆته‌وه‌، له‌ كیشوه‌ری ئاسیا 16% بووه‌. ساڵی 1980 رێژه‌ی به‌دخۆراكی %23 بووه‌، واته‌ %23ی دانیشتوانی چین به‌ده‌ست به‌دخۆراكییه‌وه‌ ناڵاندوویانه‌، ساڵی 2014 بۆ %0.10 دابه‌زیوه‌.

مردنی منداڵان له‌ ساڵی 1991 رێژه‌یه‌كی زۆربووه‌ گه‌یشتۆته‌ %61، به‌ڵام ساڵی 2018 رێژه‌كه‌ بۆ %2 دابه‌زیوه‌. له‌ رووی خوێندنیشه‌وه‌ ده‌بێت هه‌موو منداڵێك تا پۆلی 10 به‌ ناچاریی بخوێنێت.

باشكردنی ره‌وشی ژیان له‌ چین

یه‌كێك له‌و سه‌رنجانه‌ی كه‌ هه‌موو بێگانه‌یه‌ك له‌ چین هه‌ستی پێده‌كات ئه‌وه‌یه‌، ره‌وشی ژیانی خه‌ڵكی چین زۆر باشه‌، هه‌موویان جلوبه‌رگی جوان و تازه‌یان له‌به‌ره‌، خاوه‌نی ئۆتۆمبێلی نوێن، برسی نین و تێرن، زۆر به‌ده‌گمه‌ن سواڵكه‌رێكم له‌سه‌ر شه‌قامه‌كان ده‌بینی. هه‌موویان دوایین مۆدێلی ته‌له‌فونیان پێیه‌. ئه‌مه‌ش له‌كاتێكدا ژماره‌ی دانیشتوانی چین نزیكه‌ی 1.4 یه‌ك ملیارو 400 ملیۆن كه‌سه‌.

هه‌موو ئه‌مانه‌ هێمای ئاسایین كه‌ ده‌توانیت له‌ رێگه‌یانه‌وه‌ زۆر شتی شاراوه‌ی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌ بخوێنیته‌وه‌. له‌ ئێستادا %100 دانیشتوانی چین به‌ گونده‌ دووره‌ ده‌سته‌كانیشه‌وه‌، له‌ ماڵه‌وه‌ ته‌له‌فزیۆنیان هه‌یه‌. %100 ته‌واوی شارو گونده‌كانی كاره‌بایان هه‌یه‌. له‌ 75 % گونده‌كانی ئاوی پاكیان هه‌یه‌. له‌ %97 گونده‌كان نه‌خۆشخانه‌ی تێدایه‌، به‌ پێی پلانێكی سێ ساڵه‌ی حكومه‌ت، هه‌تا كۆتایی ساڵی 2020 ده‌بێت هه‌موو گونده‌كان ئاوی پاك و نه‌خۆشخانه‌ و كاره‌بایان هه‌بێت.

پلانی 2020 بۆ نه‌هێشتنی هه‌ژاری له‌ چین

یه‌كێك له‌ كاره‌ گرنگه‌كانی سه‌رۆك شی جین پینگ، دانانی پلانی 2020 بۆ نه‌هێشتنی هه‌ژارییه‌ له‌ چین، ئامانج له‌م پلانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ساڵی 2020 كه‌ ده‌كاته‌ یادی سه‌د ساڵه‌ی دامه‌زراندنی پارتی كۆمۆنیست، هه‌ژاری له‌ چین نه‌مێنێت، له‌ ئێستاشدا خه‌ریكه‌ ئه‌م پلانه‌ به‌ره‌و كۆتایی ده‌چێت و ئامانجه‌كه‌ی ده‌پێكێت.

ره‌وشی میدیا له‌ چین

دیاره‌ له‌ چین گرنگی زۆر به‌ میدیا ده‌درێت، به‌تایبه‌تی له‌لایه‌ن پارتی كۆمۆنیست و حكومه‌ته‌وه‌. من له‌ دووره‌وه‌ كه‌مێك زانیاریم له‌ باره‌ی ره‌وشی میدیای چین هه‌بوو، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ له‌ رێگه‌ دوو وانه‌ و سه‌ردانی چه‌ند ده‌زگایه‌كی میدیایی، زانیاری زیاترم وه‌رگرت. به‌ڕێز «وانگ شینواهی» كه‌ بێژه‌ر بوو له‌ ده‌زگای چینی نێوده‌وڵه‌تی، ده‌زگایه‌كی میدیایی گه‌وره‌ی چینه‌ و به‌ چه‌ندین زمانی بیانی هه‌واڵه‌كانی بڵاوده‌كاته‌وه‌، من خۆشـم زۆر سوودم له‌م ده‌زگایه‌ وه‌رگرتووه‌، سیمینارێكی باشی ئاماده‌كرد، هه‌ر له‌باره‌ی میدیاوه‌، خاتوو « لیئا جون جوان» كه‌ جێگری به‌ڕێوبه‌ری رادیۆی نێوده‌وڵه‌تی چین بوو، ئه‌ویش سیمینارێكی تایبه‌تیی له‌مباره‌یه‌وه‌ پێشكه‌شكردین، زانیاری زۆرمان لێوه‌رگرت.

یه‌ك ملیۆن كه‌س له‌ بواری میدیا كار ده‌كه‌ن

وه‌كو پشێتریش ئاماژه‌م پێكرد، چین گرنگی زۆر به‌ میدیا ده‌دات، هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ كه‌ به‌شێكی زۆری خه‌ڵكی به‌تایبه‌تی گه‌نجان، شانسی هه‌لی كاریان له‌م بواره‌دا ده‌ستبكه‌وێت، له‌ ئێستادا نزیكه‌ی یه‌ك ملیۆن كه‌س له‌ بواری میدیادا كار ده‌كه‌ن. 167 هه‌زار محرر هه‌یه‌، 30.812 بێژه‌ری رادیۆ و ته‌له‌فزیۆن هه‌یه‌. 284 هه‌زار رۆژنامه‌نووسی پیشه‌یی هه‌یه‌، 40 هه‌زار كارمه‌ندی ته‌له‌فزیۆن هه‌یه‌، 30 هه‌زار كارمه‌ندی رادیۆ هه‌یه‌.

دوو ملیار دۆلار داهاتی ریكلامه‌

به‌شێكی زۆری رادیۆ و تیڤییه‌كانی چین وه‌كو هه‌موو جیهان، پشت به‌ ریكلامی كۆمپانیاكان ده‌به‌ستن ، مانگانه‌ ریكلامی كۆمپانیاكان بۆ رادیۆ و تیڤییه‌كان ده‌گاته‌ نزیكه‌ی دوو ملیار دۆلار.

هه‌زار رۆژنامه‌

له‌ ئێستادا چینیش وه‌كو هه‌موو وڵاتانی جیهان به‌ده‌ست كێشه‌ی رۆژنامه‌ی كاغه‌زیی ده‌ناڵێنێت،به‌ڵام، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا نزیكه‌ی یه‌ك هه‌زار رۆژنامه‌ی كاغه‌زیی هه‌رماوه‌.

رادیۆ و تیڤی

له‌ چین 134 رادیۆ هه‌یه‌، هه‌روه‌ها 144 كه‌ناڵی تیڤی هه‌یه‌، 2338 ده‌زگای ئیعلامی هه‌یه‌، 40 كه‌ناڵی په‌روه‌رده‌یی هه‌یه‌، هه‌روه‌ها 63 به‌رنامه‌ی هه‌واڵی له‌ ته‌له‌ڤزیۆنه‌كان هه‌یه‌، جگه‌له‌وه‌ش 743 وێب سایتی هه‌واڵی هه‌یه‌.

ئینته‌رنێت

چینیش وه‌كو هه‌موو وڵاتانی تری جیهان زۆر دره‌نگ توانی ده‌ستی به‌ تۆڕی ئینته‌رنێت بكه‌وێت. له‌مباره‌یه‌وه‌ به‌ڕێز وانگ شینواهی زانیاری زۆری پێداین. بۆیه‌كه‌مجار له‌ چین سالی 1987 پرۆفیسۆر كیۆن كه‌ مامۆستایه‌كی به‌شی ئه‌لكتیرۆنی بووه‌، یه‌كه‌مین نامه‌ی ئیمایل ده‌نێرێت. هه‌ر ئه‌و زانایه‌ ساڵی 1990 تۆڕی ئینته‌رنێت له‌ چین داده‌مه‌زرێنێت، به‌ڵام یه‌كه‌مجار ته‌نها بۆ حكومه‌ت و حزب و ده‌زگا ئه‌منی و سه‌ربازییه‌كان بووه‌. پاش نۆ ساڵ ئینجا ئینته‌رنێت خراوه‌ته‌ به‌رده‌ستی هاووڵاتییان.

ساڵی 1997 یه‌كه‌م كۆمپانیای چینی له‌ بواری ئینته‌رنێت داده‌مه‌زرێت، ساڵی 1998 یه‌كه‌مین وێب سایتی چینی له‌ژێر ناونیشانی China .com داده‌مه‌زرێت.

زۆرترین ژماره‌ی به‌كارهێنه‌ری ته‌له‌فون و ئینته‌رنێت له‌ جیهاندا

له‌ ئێستادا چین گه‌وره‌ترین وڵاتی به‌كارهێنه‌ری ئینته‌رنێته‌ له‌ جیهاندا، نزیكه‌ی 802 ملیۆن چینی خزمه‌تگوازری ئینته‌رنێت به‌كارده‌هێنن.48 ملیۆن وێب سایتی هه‌مه‌جۆر هه‌یه‌. %76ی ئه‌وانه‌ی كه‌ ئینته‌رنێت به‌كارده‌هێنن گه‌نج و منداڵن و ته‌مه‌نیان له‌ نێوان 10 بۆ 39 ساڵه‌. له‌ %52 یان پیاون، %47 ژنن. 674 ملیۆن چینی ، هه‌واڵه‌كان و زانیاری له‌ ئینته‌رنێت وه‌رده‌گرن. نزیكه‌ی 1.17 ملیار كه‌س مۆبایل به‌كارده‌هێنن، واته‌ له‌ %81 دانیشتووانی چین ته‌له‌فۆنی مۆبایل به‌كارده‌هێنن. له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئێستا ئینته‌رنێت بۆته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی زانیاری بۆ به‌شێكی زۆری گه‌لی چینی، هه‌روه‌ها ده‌توانم بڵێم جێگه‌ی ته‌له‌فزیۆنیشی گرتۆته‌وه‌، نزیكه‌ی 648 ملیۆن چینی له‌ رێگه‌ی ئینته‌رنێته‌وه‌ سه‌یری ڤیدیۆ ده‌كه‌ن.

چین و نیو میدیاwe Media


راسته‌ چین له‌ پاش ئه‌مریكا ده‌ستی به‌ دروستكردنی سایت و كۆمپانیای ئه‌لكترۆنی كردووه‌، به‌ڵام ئێستا چینیش هه‌نگاوی جدی ناوه‌ له‌م بواره‌دا، به‌تایبه‌تی له‌م چه‌ند ساڵه‌ی پێشوودا چین كۆمه‌ڵێك كۆمپانیای ئه‌لكترۆنی زه‌به‌لاحی دامه‌زراندووه‌ كه‌ هاوشێوه‌ی ئه‌وانه‌ی ئه‌مریكان. بۆ نموونه‌ تۆڕی وایبۆ Weibo. هه‌مان ئه‌ركی تۆڕی تویته‌ر ده‌كات، ئه‌م تۆڕه‌ ساڵی 2009 دامه‌زراوه‌و له‌ 140 ده‌وڵه‌تی جیهان به‌كاردێت و ئه‌ویش وه‌كو تویته‌ر ناوبانگی هه‌یه‌ و نزیكه‌ی 446 ملیۆن كه‌س له‌ جیهاندا به‌كاری ده‌هێنن. هه‌روه‌ها كۆمه‌ڵێك تۆڕی ئینته‌رنێتی تر وه‌كو وی چات ، بای دوو.

چین یه‌كێكه‌ له‌و وڵاتانه‌ی هه‌ر زوو زانی كه‌ ئه‌مریكا له‌ رێگه‌ی ئه‌م تۆڕه‌ ئینته‌رنێتانه‌وه‌، ده‌توانێت زانیاری زۆری له‌ باره‌ی وڵاتان و خه‌ڵكی جیهان ده‌ستبكه‌وێت، هه‌ربۆیه‌ زوو ده‌ستیكرد به‌ دروستكردنی كۆمپانیای تایبه‌ت به‌ خۆی. پارادۆكس له‌وه‌دایه‌، ئێستا ئه‌مریكا چین به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌كات، كه‌ له‌ رێگه‌ی ئه‌م تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌وه‌، سیخوڕیی به‌سه‌ر جیهان ده‌كات! واته‌ بۆ ئه‌مریكا حه‌ڵاڵه‌ بۆ خه‌ڵكی تر حه‌رامه‌.

وی چات شاده‌ماری ژیانی چینییه‌كان Wechat


چین له‌چاو ئه‌مریكا له‌ دروستكردنی تۆڕی ئینته‌رنێتی و كۆمپنایای بواری ئینته‌رنێت دواكه‌وت، به‌ڵام پاشان توانی به‌ كاروانی پێشكه‌وتنه‌كه‌ بگات و ئه‌سپی خۆی له‌م بواره‌دا تاوبدات. له‌ ساڵی 2011 كۆمپانیای Wechat وی چات داده‌مه‌زرێت، كه‌ ئه‌مه‌ش وه‌كو ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی فه‌یسبووك وایه‌. له‌ رێگه‌ی ئه‌م كۆمپانیاوه‌، په‌یوه‌ندیی كۆمه‌ڵایه‌تی دروست ده‌بێت و هه‌مان ئه‌ركی فه‌یسبووكی ئه‌مریكی ده‌گێڕێت، له‌هه‌مانكاتیشدا له‌ رێگه‌ی وی چاته‌وه‌ ده‌توانیت ته‌له‌فۆن بكه‌یت و نامه‌و فۆتۆ و ڤیدیۆ بنێریت. له‌ هه‌مووشی گرنگتر له‌ ئێستادا له‌ چین ئه‌م وی چاته‌ جێگه‌ی پاره‌شی گرتۆته‌وه‌، ده‌چیته‌ هه‌ر بازاڕ، یان به‌نزینخانه‌ ، ریستۆرانت، یان هه‌ر شوێنێكی تر، له‌ جیاتی پاره‌ی كاغه‌ز، ته‌له‌فونه‌كه‌ت ده‌ده‌یت به‌ كاشێره‌كه‌ و ئه‌ویش كۆده‌كه‌ ده‌رده‌هێنێت و له‌ رێگه‌ی وی چاته‌وه‌، پاره‌ ده‌ده‌ن، كه‌ ئه‌مه‌ش وه‌كو كارتی بانكی وایه‌. له‌ راستیدا وی چات بۆته‌ به‌شێكی ژیانی سه‌ره‌كی چینییه‌كان.

جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌ وی چات له‌ ئێستادا له‌ 187 وڵاتی جیهاندا هه‌یه‌ و سه‌رو یه‌ك ملیار كه‌س به‌كاری ده‌هێنن و به‌ 26 زمانی جیهانی ، خزمه‌تگوزاریی پێشكه‌ش ده‌كات، له‌ چینیش نزیكه‌ی 890 ملیۆن كه‌س به‌كاری ده‌هێنن.

جێگرتنه‌وه‌ی گۆگڵ

ماوه‌ی چه‌ند ساڵێكه‌ چین كه‌وتۆته‌ جه‌نگێكی سه‌خته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا ئه‌وه‌ش به‌هۆی كۆمپانیای گۆگڵه‌وه‌، چین له‌ ساڵی 2006 كۆمپانیای Bai du. Ten ceni باید دوو و تێن و جێنی دروستكردووه‌، كه‌ ئه‌ویش هه‌مان ئه‌ركی سایتی گووگل ده‌كات، هه‌ربۆیه‌ كۆمپانیای گۆگڵ چین به‌وه‌ تاوانبار ده‌كات، كه‌ ته‌كنه‌لۆژیای ئه‌ویان دزیووه‌. جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌ له‌ چین سایتی گۆگڵ و فه‌یسبووك و شه‌ریكه‌كانیان، رێگه‌ی پێ نادرێت كار بكات. ئه‌مه‌ش جه‌نگێكی تری نێوان ئه‌مریكا و چینه‌ له‌ بواری ئه‌لكترۆنیاتدا.

چینی و جیهانی ده‌ره‌وه‌ و گلۆبالیزم

ئه‌مه‌ ناونیشانی یه‌كێك له‌ سیمیناره‌كان بوو كه‌ له‌ لایه‌ن خاتوو «رێن لین»پێشكه‌شكرا، كه‌ پسپۆری سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی بوو. له‌ راستیدا ئه‌م خانمه‌ شاره‌زاییه‌كی ئیێجگار باشی له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌كی چین و رووداوه‌ جیهانییه‌كان هه‌بوو. مامۆستا بوو له‌ ئه‌نستیتوتی چین بۆ سیاسه‌ت و ئابووری نێوده‌وڵه‌تی.

ئه‌و پێی وابوو سه‌ره‌تای تێكه‌ڵبوون و كرانه‌وه‌ی چین به‌ رووی جیهان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی 1970، ئه‌وكاته‌ی دووباره‌ چین كورسی هه‌میشه‌ییی خۆی له‌ ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تی وه‌رگرته‌وه‌و بووه‌وه‌ به‌ ئه‌ندامی هه‌میشه‌یی ئه‌نجومه‌نی ئاسایش، ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تای تێكه‌ڵبوونی چین بووه‌ له‌گه‌ڵ جیهان.

پاشان دووباره‌ ئاساییكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا، قۆناغێكی گرنگی تری سیاسه‌تی چینه‌ به‌رامبه‌ر به‌ جیهان. به‌تایبه‌تی له‌ ناوه‌ڕاستی حه‌فتاكاندا، ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ به‌ره‌و باشی رۆیشت و ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تای كراونه‌وه‌ی چین بوو به‌رامبه‌ر به‌ جیهان به‌گشتی و خۆرئاوا به‌تایبه‌تی.

كۆنگره‌ی 11 پارتی كۆمۆنیست

یه‌كێك له‌ قۆناغه‌ گرنگه‌كانی تری سیاسه‌تی ده‌ره‌كی چین په‌یوه‌ندیی به‌ كۆنگره‌ی 11 ساڵی 1978 ی پارتی كۆمۆنیست هه‌یه‌، له‌م كۆنگره‌یه‌دا بڕیاردرا كه‌ به‌رنامه‌ی ریفۆرم و كرانه‌وه‌ به‌ره‌و رووی جیهان په‌سه‌ندبكرێت كه‌ له‌لایه‌ن سه‌رۆك دێنك خیاو پینگه‌وه‌ دانرابوو، ئیتر لێره‌وه‌ ده‌رگا داخراوه‌ گه‌وره‌كانی چین به‌ ڕووی جیهان كرایه‌وه‌.

چوار قۆناغی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی چین

خاتوو رێن لین پێی وابوو سیاسه‌تی ده‌ره‌كی چین به‌ چوار قۆناغدا تێده‌په‌ڕێت. كه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌مانه‌ی خواره‌وه‌.

قۆناغی یه‌كه‌م ساڵانی حه‌فتا و هه‌شتاكان

كۆتایی ساڵانی حه‌فتا و هه‌شتاكان به‌ سه‌ره‌تا و ده‌ستپێكی قۆناغێكی نوێی سیاسه‌تی ده‌ره‌كی چین داده‌نرێت، چونكه‌ لێره‌وه‌ دووباره‌ چین تێكه‌ڵی له‌گه‌ڵ رێكخراوه‌ جیهانییه‌كان په‌یداكرد و هه‌وڵیدا ببێته‌ ئه‌ندام تێیدا. هه‌روه‌ها له‌ رووی ئابووریشه‌وه‌ ده‌ستیكرد به‌ كرانه‌وه‌و رێگه‌ی دا به‌ كۆمپانیا بیانییه‌كان، تاوه‌كو سه‌رمایه‌گوزاریی له‌ چیندا بكه‌ن.

ئه‌و پێی وابوو هیچ كاتێك ناتوانیت په‌یوه‌ندیی بازرگانی له‌ نێوان دوو ده‌وڵه‌تدا به‌هێزبێت له‌كاتێكدا په‌یوه‌ندیی دیپلۆماسییان پێكه‌وه‌ نه‌بێت یان په‌یوه‌ندیی سیاسیان خراپ بێت. له‌ساڵانی هه‌شتاكاندا، چین ده‌ستیكردووه‌ به‌باشكردنی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ته‌واوی وڵاتانی جیهان، ئه‌مه‌ش رێگه‌ی بۆ به‌هێزكردنی بازرگانی ده‌ره‌كی خۆشكردووه‌.

قۆناغی دووه‌م سه‌ره‌تای ساڵانی 1990 تا 2000


له‌م ده‌ ساڵه‌دا چین توانی فێری ئه‌وه‌بێت كه‌ چۆن مامه‌ڵه‌ی بارزگانی له‌گه‌ڵ جیهاندا بكات و هه‌وڵیدا ببێته‌ ئه‌ندامێكی چالاكی بازرگانی جیهانی و بۆئه‌مه‌ش هه‌وڵێكی زۆریدا تاوه‌كو ببێته‌ ئه‌ندامی رێكخراوی بازرگانی نێوده‌وڵه‌تیWTO، هه‌روه‌ها به‌شداری له‌ رێكخراوی ئاپێك كرد، APEC» كه‌ هه‌موو ده‌وڵه‌تانی سه‌ر زه‌ریای پاسیڤیك ده‌گرێته‌وه‌» چین له‌ نێوان ساڵانی 1991 بۆ 1997 به‌شدارییه‌كی ئه‌كتیڤی له‌ بازرگانی جیهانی كردووه‌. له‌ ساڵی 1998 له‌كاتی ته‌نگه‌ژه‌ گه‌وره‌كه‌ی وڵاتانی ئاسیا، رۆڵێكی زۆر باشی گێڕاوه‌.


قۆناغی سێهه‌م ساڵانی2000


ساڵی 2000 چین ده‌بێته‌ ئه‌ندامی رێكخراوی بازرگانی جیهانی WTO ، ئه‌و خاتوونه‌ پێی وابوو، له‌ ساڵی 2000 ه‌وه‌ چین ده‌بێته‌ یاریزانێكی گه‌وره‌ و چالاكی بازرگانی جیهانی و تێكه‌ڵی گلۆبالیزم به‌ته‌واوه‌تی ده‌بێت، به‌تایبه‌تی له‌ رووی سیسته‌می ئابووری و بارزگانی جیهانییه‌وه‌.

قۆناغی چواره‌م: چین و گلۆبالیزم

له‌ پاش ساڵانی 2000 ه‌وه‌ چین چ له‌ رووی ئابووری و سیاسیسه‌وه‌ ده‌بێته‌ یاریزانێكی جیهانی و به‌شداری كۆمه‌ڵێك رێكخراوی جیهانی ده‌كات و هه‌ندێكیشیان خۆی دامه‌زرێنه‌ری بووه‌ له‌وانه‌: رێكخراوی شه‌نگهای، بریكسBRICS « ده‌وڵه‌تانی چین، هیند، روسیا، باشووری ئه‌فریقا، به‌رزایل» هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ ئه‌ندامی گروپی 20 ،» بیست ده‌وڵه‌ته‌ پیشه‌شازییه‌ گه‌وره‌كه‌ی جیهان.

ئه‌و پێی وابوو زۆر گرنگه‌ له‌ جیهان تێبگه‌ین له‌ هه‌مانكاتیشدا به‌شداربین له‌ گلۆبالیزم، به‌ڵام گرنگتر ئه‌وه‌یه‌، كه‌ بزانیت چۆن به‌رژه‌وه‌ندیی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی خۆت له‌ناو گلۆبالیزمدا ده‌پارێزیت.

راستییه‌كه‌ی ئه‌م خاتوونه‌ زۆر شاره‌زایی سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی و گلۆبالیزم بوو، سوودی زۆرمان له‌ سیمیناره‌ تایبه‌تییه‌كه‌ی وه‌رگرت.

سه‌ردانی دیواری چین

دیواری چین یه‌كێكه‌ له‌ شوێنه‌واره‌ گرنگه‌كانی چین و به‌ یه‌كێكیش له‌ حه‌وت شته‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كه‌ی جیهانیش داده‌نرێت، له‌به‌رئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر سه‌ردانی چین بكه‌یت و نه‌چیته‌ دیواره‌كه‌، ئه‌وا وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ سه‌ردانی چینت نه‌كرد بێت. ئه‌م دیواره‌ نزیكه‌ی 70 كم له‌ پكینی پایته‌خته‌وه‌ دووره‌، ئامانجی سه‌ره‌كیش له‌ دروستكردنی ، پاراستنی شاری پكین بووه‌ له‌ هێرشی داگیركه‌ری مه‌غۆلی. رۆژی 24/6 سه‌ردانی ئه‌م دیواره‌ مه‌زنه‌مان كرد و به‌دڵنیایه‌وه‌، یه‌كێك بوو له‌ ساته‌ خۆشه‌كانی گه‌شته‌كه‌مان.

سه‌ردانی شاری كۆنی پكین

رۆژی 25/6 سه‌ردانی یه‌كێك له‌ خانوه‌ كۆنه‌كانی شاری پكینمان كرد، له‌ راستیدا له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا، به‌هۆی گه‌شه‌سه‌ندنی ئابووریه‌وه‌، به‌شێكی زۆری ئاسه‌وارو خانووی دێرینی شاری پكین رووخان، به‌ڵام دواتر حكومه‌تی چین هه‌وڵیدا، له‌ رێگه‌ی به‌رنامه‌یه‌كی تایبته‌وه‌، هه‌ندێك ناوچه‌ی پكین له‌ هێرشی مۆدێرنه‌ بپارێزێت. سه‌ردانی خانوویه‌كی كۆنمان كرد، كه‌ خاوه‌نه‌كه‌ی ژنه‌ ئه‌رستۆكراتییه‌كی چینی بووه‌، خانوویه‌كی زۆر جوان و گه‌وره‌ بوو. پاشان سه‌ردانی شاری كۆنمان كرد، كه‌ نموونه‌ی بیناسازی چینی پێوه‌ دیاره‌.

سه‌ردانی مۆزه‌خانه‌ی نیشتمانی چین

رۆژی 26/6 سه‌ردانی مۆزه‌خانه‌ی نیشتمانیی چینمان كرد، به‌ راستی ئه‌م مۆزه‌خانه‌یه‌ یه‌كێكه‌ له‌سیما گرنگه‌كانی شاری پكین و پێویسته‌ سه‌ردانی بكه‌یت، چونكه‌ به‌شێكی زۆری مێژوویی چینی له‌ خۆگرتووه‌. باڵه‌خانه‌كه‌ی ئه‌م مۆزه‌خانه‌یه‌ له‌ ساڵی 1988 دروستكراوه‌، ساڵی 2002 دووباره‌ نۆژه‌نكراوه‌ته‌وه‌، باڵه‌خانه‌كه‌ی نموونه‌ی باڵه‌خانه‌ مۆدێرنه‌كان بوو، كاتێك چوومه‌ ژووره‌وه‌ له‌ زۆر شتدا له‌ مۆزه‌خانه‌ی لۆڤه‌ری پاریس ده‌چوو. پاشان پرسیم ئاخۆ كێ دیزانی ئه‌م باڵه‌خانه‌یه‌ی كردووه‌، زانیم كه‌ له‌ لایه‌ن كۆمپانییایه‌كی فه‌ره‌نسییه‌وه‌ دیزان و كاری ئه‌ندازیاریی بۆ كراوه‌.

رۆژێكی تر چووینه‌ مۆزه‌خانه‌ی مێژوویی ته‌كنه‌لۆژیا له‌ چین، به‌ راستی ئه‌م مۆزه‌خانه‌یه‌ش شتی سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ی تێدابوو، هه‌موو ئه‌و داهێنانه‌ی كه‌ چین له‌ مێژوودا كردوویه‌تی، دایاننابوو له‌وانه‌: « داهێنانی كاغه‌ز، حبر، ئاودێری، بیناسازی» بورجێكی تێدا بوو، شتێكی جوان بوو له‌ لام كه‌ ساڵی 1042 دروستكراوه‌، له‌ هه‌ندێك شوێنی چینیش ئه‌و جۆره‌ بورجانه‌ ماون، كه‌ زیاتر وه‌كو په‌رستگایه‌ك وان.

رۆژێكی تریش سه‌ردانی په‌رستگایه‌كی كۆنفۆشیمان كرد، به‌ راستی ئه‌وه‌ش شتێكی نوێ بوو بۆم، جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌ له‌ ئێستادا حكومه‌تی چین گرنگی زۆر به‌ ئایینی كۆنفۆشیزم ده‌دات، نه‌ك له‌ چین بگره‌ له‌ جیهانیش هه‌وڵی بڵاوكردنه‌وه‌ی ده‌دات. ئه‌وه‌ی مایه‌ی سه‌رنجم بوو له‌و په‌رستگایه‌، ره‌نگی شین بوو، به‌شێكی زۆری په‌رستگاكه‌، به‌تایبه‌تی زه‌خره‌فه‌كانی ناوه‌وه‌ی به‌ ره‌نگی شین رازێنراونه‌ته‌وه‌.

سه‌ردانی سه‌نته‌ری . CIPG

سه‌نته‌ری Training Cnter of China International Publishing Group له‌ ساڵی 1950 دروستبووه‌. هه‌ر ئه‌م سه‌نته‌ره‌ش ئێمه‌یان ده‌عوه‌ت كردبوو. ئه‌م سه‌نته‌ره‌ یه‌كه‌مجار له‌ژێرناوێكی تردا دروستبووه‌، ئاماج لێی بڵاوكردنه‌وه‌ی گۆڤار و كتێب و فه‌رهه‌نگی چینیی بووه‌ له‌ ساڵانی په‌نچاكاندا، كاری سه‌ره‌كی ئه‌م سه‌نته‌ره‌، چاپكردن و بڵاوكردنه‌وه‌ی كتێب و گۆڤار بووه‌ به‌ زمانی ئینگلیز له‌ باره‌ی چینه‌وه‌، به‌تایبه‌تی كتێبه‌كانی سه‌رۆك ماو. هه‌روه‌ها مانگانه‌ش گۆڤارێكی به‌ زمانی ئینگلیزی بڵاوكردۆته‌وه‌.

كارێكی تری ئه‌م سه‌نته‌ره‌ پێگه‌یاندنی وه‌رگێڕی به‌توانا بووه‌ بۆ حكومه‌ت و حزب، كاتێك سه‌ردانی سه‌نته‌ره‌كه‌مان كرد، وێنه‌ی چه‌ند وه‌رگێڕێك له‌ په‌نا سه‌رۆكه‌كانی چیندا هه‌بوو، كه‌ له‌م سه‌نته‌ره‌وه‌ په‌روه‌رده‌ كرابوون.

له‌ ماوه‌ی 60 ساڵی پێشوودا ئه‌م سه‌نته‌ره‌ 70 گۆڤاری به‌ زمانه‌كانی « ئینگلیز، فه‌ره‌نسی، ئه‌ڵمانی، روسی ئیسپانی، ژاپۆنی، كۆری، عه‌ره‌بی، فارسی ، توركی « ده‌ركردووه‌. له‌ ئێستاشدا نزیكه‌ی 400 وه‌رگێر كار له‌م سه‌نته‌ره‌ ده‌كه‌ن و به‌ زمانه‌كانی « ئینگلیزی، فه‌ره‌نسی، ئه‌ڵمانی، ئیسپانی، ژاپۆنی، عه‌ره‌بی، روسی و كۆریی» بابه‌ت و گۆڤار بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، مانگانه‌ش گۆڤارێك به‌ زمانی ئینگلیزی به‌ناوی « چینا توده‌ی» بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌. هه‌روه‌ها سایتێكی ئه‌لكترۆنیشیان هه‌یه‌، به‌ چه‌ندین زمانی بیانی بابه‌ت بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ش به‌حاڵی خۆم، زۆر سوودم له‌م وێب سایته‌ وه‌رگرتووه‌.

سه‌ردانی هه‌رێمی شاندۆنگ

له‌ رۆژی 30/6 به‌ شه‌مه‌نده‌فه‌رێكی خێرا كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ داهێنانه‌ نوێكانی چین و له‌ سه‌عاتێكدا 250 كم ده‌بڕێت، به‌ره‌و هه‌رێمی شاندۆنگ به‌رێكه‌وتین. ئه‌م هه‌رێمه‌ یه‌كێكه‌ له‌ هه‌رێمه‌ جوانه‌كانی چین و ده‌كه‌وێته‌ باشووری پكین و كه‌ناره‌كانی رۆژهه‌ڵاتی چینه‌وه‌. كۆی گشتی دانیشتوانی ده‌گاته‌ نزیكه‌ 99.470.000 كه‌س. سه‌ره‌تاش سه‌ردانی شاری جینانی پایته‌ختمان كرد، كه‌ به‌ راستی شارێكی ئێجگار جوان بوو، له‌ چیندا به‌ شاری كانییه‌كان ده‌ناسرێت و نزیكه‌ی 700 كانی تێدایه‌. به‌ گشتی ئه‌م هه‌رێمه‌ هه‌رێمێكی سه‌وز وجوانه‌ و ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر رووباری زه‌رد.

شاری جینان پایته‌ختی هه‌رێمه‌كه‌یه‌، كاتێك گه‌یشتینه‌ هه‌رێمه‌كه‌، له‌ لایه‌ن هاوه‌ڵانمان له‌ شاره‌وانی شاره‌كه‌وه‌ پێشوازییه‌كی گه‌رمیان لێكردین و ئێواره‌خوانێكی به‌تامیان بۆ ئاماده‌كردین. به‌راستی ئه‌و به‌رپرسانه‌ی كه‌ له‌وێنده‌ر بینیمان هه‌موویان كه‌سانی به‌رێز، خاكی، میواندۆست، زۆر رێزیان لێگرتین.
ماوه‌ی هه‌فته‌یه‌ك له‌م ده‌ڤه‌ره‌ ماینه‌وه‌و شاندێكی هه‌رێمه‌كه‌مان له‌گه‌ڵ بوون، هه‌موو شتێكیان بۆ ئاماده‌ كردبووین هه‌ر له‌ پاس و هۆتێل و شوێنی حه‌وانه‌وه‌و خواردن. هه‌روه‌ها میدیاكانی هه‌رێمه‌كه‌ به‌ گرنگییه‌وه‌ باسی سه‌ردانه‌كه‌مانیان كرد و دیداری رۆژنامه‌وانیان له‌گه‌ڵدا سازكردین. لێره‌ش سه‌ردانی كۆمه‌ڵێك شوێنمان كردم، كه‌ مایه‌ی سه‌رنج و تێڕامانم بوون، به‌ تایبه‌تی پاركه‌ جوان و دێرینه‌كی شاری جینان، كارگه‌ی سینۆ تروك، سه‌ردانی شاری زیبۆ و به‌نده‌ری جینداو.

بۆقه‌كان نابێت بقیڕێنن

سه‌ره‌تا سه‌ردانی پاركی گه‌وره‌ی شارمان كرد، پاركێكی مێژوویی بوو، ته‌مه‌نی بۆ 1400 ساڵ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌، كۆی گشتی رووبه‌ری پاركه‌كه‌ 70 كم چوارگۆشه‌ بوو، ده‌ریاچه‌یه‌كی گه‌وره‌ی تێدا بوو، كه‌ سه‌دان جۆر ماسی جوانی تێدابوو، ره‌نگی هه‌ندێكیان سوور و په‌مه‌یی بوو، كه‌سیش بۆی نه‌بوو راویان بكات. جگه‌ له‌وه‌ش ناوچه‌یه‌كی تێدابوو كه‌ گوڵی لۆكسی تێدابوو، ئه‌وه‌ یه‌كه‌مجار بوو گوڵی لۆكس له‌ نزیكه‌وه‌ ببینم.

له‌ هه‌مووی سه‌یرتر له‌م پاره‌كه‌دا بۆقه‌كان هیچ ده‌نگیان نه‌ده‌هات، ده‌یناگووت ئه‌م بۆقانه‌یان بردۆته‌ شوێنی تریش، هه‌ر ده‌نگیان نه‌بووه‌، هۆكاری ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ ئه‌فسانه‌یه‌ك، گوایه‌ جارێكیان ئیمپراتۆری چین سه‌ردانی ئه‌م پاركه‌ی كردووه‌و زۆر به‌دڵی بووه‌، شه‌و له‌وێنده‌ر ماوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام شه‌و بۆقه‌كان به‌ قیره‌ قیڕ، زۆر بێزاریان كردووه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ فه‌رمانی بۆ بۆقه‌كان ده‌ركردووه‌، كه‌ نابێت ده‌نگیان بێت و بقیڕێنن، چونكه‌ ئیمپراتۆر ده‌یه‌وێت پشووبدات.

خاڵێكی تری سه‌رنجراكێش ئه‌وه‌ بوو، له‌م پاره‌كه‌ و ده‌وروبه‌ری نزیكه‌ 700 كانی هه‌بوون، وه‌كو خۆێ هێڵراوه‌ته‌وه‌و به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌كیش ماسیگرتن قه‌ده‌غه‌ بوو. به‌راستی سه‌ردانی ئه‌م پاركه‌ش، ساتێكی خۆشبوو.

سه‌ردانی كارگه‌ری دروستكردنی لۆری و پاسی سینۆتروك

هه‌ر له‌و شاره‌ سه‌ردانی كارگه‌ی سینۆتروكمان كرد، كه‌ لۆری و گه‌ڵابه‌ و پاس و مه‌كینه‌ی گه‌وره‌ دروست ده‌كات و یه‌كێكه‌ له‌ كارگه‌ گه‌وره‌كانی چین و له‌هه‌مانكاتیشدا به‌ یه‌كێك له‌ سیما به‌هێزه‌كانی پیشه‌شازی قوورسی چین داده‌نرێت. ئه‌م كاره‌گه‌یه‌ش رۆژانه‌ 100 لۆری دروست ده‌كات و به‌رهه‌می ساڵانه‌شی ده‌گاته‌ 36300 لۆری. ئه‌م كاره‌گه‌یه‌ بۆ 94 ده‌وڵه‌ته‌ به‌رهه‌مه‌كانی ده‌نێرێت . سیستمی كاركردنی مایه‌ی سه‌رنجم بوو. له‌م كارگه‌یه‌دا 44 وێستگه‌ی كاركردن هه‌یه‌، كه‌ كۆمه‌ڵێك كرێكار كاری تێده‌كه‌ن، ده‌بێت له‌ ماوه‌ی پێنچ ده‌قیقه‌دا، كرێكاره‌كان ئه‌و به‌شه‌ی لۆرییه‌كه‌ ته‌واو بكه‌ن، كه‌ پێیان ده‌سپێرێت.

جێگه‌ی ئاماژه‌یه‌ ئه‌م كارگه‌یه‌ به‌شێكی ته‌كنه‌لۆژیاكه‌ی له‌ كۆمپانیای مانی ئه‌ڵمانی ده‌كڕێت و پرۆژه‌یه‌كی هاوبه‌شه‌ و نزیكه‌ی 30 هه‌زار كرێكاریش كار له‌م كاره‌گه‌یه‌دا ده‌كه‌ن.

سه‌ردانی كۆمپانیای وایچای

كۆمپانیای واچای، ئه‌ویش یه‌كێكه‌ له‌ كۆمپانیا گه‌وره‌كانی چین كه‌ زیاتر مه‌كینه‌ی گه‌وره‌ دروست ده‌كات، سه‌ره‌تا ئه‌م كارگه‌یه‌ بۆ دروستكردنی ئامێری سه‌ربازی بووه‌، له‌ ئێستادا جگه‌ له‌ ئامێری سه‌ربازی، مه‌كینه‌ی گه‌وره‌ بۆ كارگه‌كان، موه‌لیده‌ ، یه‌خت و پاپۆڕیش دروست ده‌كات. نزیكه‌ی 80 هه‌زار كرێكار له‌م كارگه‌یه‌دا كار ده‌كه‌ن. ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌سیما گه‌وره‌كانی پیشه‌شازی قورسی چینی.

سه‌ردانی كێڵگه‌یه‌كی مۆدێرنی كشتوكاڵی

چین له‌ ئێستادا ده‌یه‌وێت له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژیاندا ئاگاداربێت و ده‌ستڕه‌نگینی خۆی بنوێنێت. دیاره‌ چین مێژوویه‌كی دێرینی له‌گه‌ڵ كشتوكاڵ دا هه‌یه‌، له‌ ئێستاشدا ده‌یه‌وێت له‌ زانست و ته‌كنه‌لۆژیای كشتوكاڵ ئاگادار بێت و به‌تایبه‌تی له‌رووی به‌كار‌هێنانی « جینات»ه‌وه‌. هه‌رله‌م ده‌ڤه‌ره‌دا سه‌ردانی كۆمپانیایه‌كی گه‌وره‌مان كرد، كه‌ له‌ بواری ته‌كنه‌لۆژیای كشتوكاڵیدا به‌هێزه‌، سه‌ردانی كێڵگه‌ی شاگوانگ-مان كرد، كه‌ كێڵگه‌یه‌كی گه‌وره‌ بوو، رووبه‌ری گشتی ده‌گه‌یشته‌ 10 كم چوار گۆشه‌. له‌م كێڵگه‌ مۆدێرنه‌دا، نزیكه‌ی 1000 جۆر دره‌خت و رووه‌كی تێدابوو. كه‌ له‌ نزیكه‌ی 170 وڵاته‌ هاتبوون. له‌م كێڵگه‌یه‌دا كه‌شوهه‌وایه‌كی تایبه‌تیان بۆ رووه‌كه‌كان دروستكرد بوو ، بۆئه‌وه‌ی بمێننه‌وه‌ و بژین. یه‌كێك له‌و رووه‌كانه‌ی كه‌ مایه‌ی سه‌رنجم بوو، دره‌ختێك بوو كه‌ هی باشووری ئه‌فریقا بوو، دره‌خته‌كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ چه‌ند لقێكی بچووكی هه‌بوو، به‌ڵام له‌ ناوه‌ڕاستدا ، وا ده‌رده‌كه‌وت كه‌ به‌رمیلێكی گه‌وره‌بێت، پاشان وتیان ئه‌م دره‌خته‌ له‌ سه‌حرای باشووری ئه‌فرقیا ده‌ژی، زیاتر بۆ كۆكردنه‌وه‌ی ئاو به‌كاردێت، چونكه‌ ده‌توانێت ئاوێكی زۆر له‌ناخیدا كۆبكاته‌وه‌.

له‌ كۆلاره‌ دروستكردنه‌وه‌ بۆ های تێك

سه‌ردانی شاری واینفانگمان كرد، دانیشتوانی ئه‌م شاره‌ نزیكه‌ی 1.200.000 كه‌س ده‌بێت و له‌ چیندا به‌ شاری دروستكردنی « كۆلاره‌» ده‌ناسرێت و مێژووییه‌كی ئێجگار دێرینی له‌ دروستكردنی كۆلاره‌دا هه‌یه‌، كاتێكیش سه‌ردانی چه‌ند كارگه‌یه‌كی كۆلاره‌ دروستكردنمان كرد، بینیمان به‌شێوه‌یه‌كی زۆر ئاسایی و ته‌قلیدی كۆلاره‌ دروست ده‌كه‌ن و پاشان بۆ بازاڕه‌كانی چین و جیهان و كوردستانیشی ده‌نێرن.

پاشان سه‌ردانی كۆمپانیای « گۆرتێك» مان كرد، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ كۆمپانیا پێشكه‌وتووه‌كانی چین له‌ بواری های تێكدا. ئه‌م كۆمپانیایه‌ له‌ ساڵی 2001 دروستبووه‌. نزیكه‌ی 400 جۆر به‌رهه‌می ئه‌له‌كترۆنی دروست ده‌كات، هه‌ر له‌فڕۆكه‌ی بچووك و بێفڕۆكه‌وانه‌وه‌، بۆ یاری ئه‌له‌كترۆنی و ته‌له‌فونی ده‌ستی، ئه‌م كۆمپانیایه‌، یه‌كێكه‌ له‌ سیما نوێكانی چین له‌ بواری های تێكدا» ته‌كنه‌لۆژیا نوێ» دا. ساڵی 2018 داهاتی ئه‌م كۆمپانییایه‌ گه‌یشتۆته‌ 3.438 ملیار دۆلار، له‌ئێستادا شانبه‌شانی كۆمپانیا خۆرئاواییه‌كان، له‌ بازاڕه‌كانی جیهاندا كێبركی ده‌كات.

هۆڵیودی چین

چین نایه‌وێت ته‌نها له‌ بواری پیشه‌شازیی و ئابووریی و ته‌كنه‌لۆژی و كشتوكاڵیدا پێشبكه‌وێت، بگره‌ به‌ پێی پڕۆژه‌یه‌كی گه‌وره‌ی ده‌وڵه‌ت، ده‌یه‌وێت كه‌لتووری چینی له‌ جیهاندا بڵاوبكه‌نه‌وه‌، یه‌كێك له‌و پرۆژانه‌ش له‌ رێگه‌ی فیلم و درامای چینه‌وه‌ ده‌بێت. له‌ دوا رۆژاكانی گه‌شته‌كه‌ماندا، سه‌ردانی oriental movie metropolis مان كرد، كه‌ ئه‌مه‌ش شارێكی به‌رهه‌مهێنانی فیلمسازییه‌ كه‌ 25 كم له‌ به‌نده‌ری qingdao. جینداو دووره‌.

ئه‌م شاره‌ له‌ ساڵی 2018 له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵێك كۆمپانیای تایبه‌ته‌وه‌ دروستكراوه‌. كۆی گشتی رووبه‌ری ئه‌م شاره‌ 10 كم چوارگۆشه‌ ده‌بێت و 40 هۆڵی گه‌وره‌ی به‌رهه‌مهێنانی فیلمی تێدایه‌، جگه‌ له‌وه‌ش كۆمه‌ڵێك هۆتێل و شوێنی حه‌وانه‌ی تێدایه‌ بۆ ئه‌كته‌ره‌كان. له‌هه‌مانكاتیشدا مۆزه‌خانه‌یه‌كی ئێجگار گه‌وره‌ی فیلمی تێدایه‌، له‌ ماوه‌ی ئه‌م دوو ساڵه‌دا، 25 فیلمیان به‌رهه‌مهێناوه‌، كه‌ جگه‌ له‌ ئه‌كته‌ری چینی، ئه‌كته‌ری ئه‌مریكیش تێدا به‌شداربوون. كۆمپانیا چینییه‌كان له‌م شاره‌دا نزیكه‌ی 50 ملیار یوانیان خه‌رجكردووه‌.

به‌راستی سه‌ردانی ئه‌م شاره‌ش زۆر سه‌رسامی كردم، چونكه‌ له‌م شاره‌دا هه‌ندێك ته‌كنه‌لۆژیای نوێی فیلمم بینی، كه‌ پێشتر نه‌مبینیبوو.

به‌نده‌ری جینداو

دوایین وێستگه‌ی گه‌شته‌كه‌مان به‌نده‌ری جینداو بوو، كاتێك گه‌یشتینه‌ ئه‌م شاره‌ له‌لایه‌ن چه‌ند ئه‌ندامێكی شاره‌وانی شاره‌كه‌وه‌ پێشوازیییه‌كی گه‌رمیان لێكردین و ئێواره‌ خوانێكی زۆر باشیان بۆ ئاماده‌كردین. ئه‌م شاره‌ش یه‌كێكه‌ له‌ شاره‌ گه‌شه‌سه‌ندو و نوێكانی چین، كۆمه‌ڵێك كۆمپانیای گه‌وره‌ی چینی تێدایه‌ له‌وانه‌ « كۆمپانیای Haier. Hinsense هایه‌ر و هینسنس» كه‌ له‌ بواری شـمه‌كی ئه‌له‌كتیرۆنیدا كار ده‌كات و له‌ جیهاندا ناوبانگێكی زۆر باشیان هه‌یه‌، هه‌روه‌ها باشترین جۆری بیره‌ له‌ چین، له‌م شاره‌دا دروستده‌كرێت و له‌لایه‌ن كۆمپنیایه‌ك كه‌ ناوی « tsingtao « به‌راستی بیره‌یه‌كی زۆر خۆشیش بوو، تامی ئه‌وانه‌ی ئه‌ڵمانیای ده‌دا.

ئه‌م به‌نده‌ره‌ له‌ ساڵی 1892 ه‌وه‌ دروستكراوه‌، به‌ڵام له‌م سی ساڵه‌ی دواییدا گه‌شه‌یه‌كی ئێجگار گه‌وره‌ی به‌خۆوه‌ بینیووه‌، نزیكه‌ی 137 كۆمپانیای جیهان كه‌ ناویان له‌ 500 باشترین كۆمپانیای جیهانه‌، له‌م شاره‌دا سه‌رمایه‌گوزاریی ده‌كه‌ن.

كاتێك سه‌ردانی به‌نده‌ره‌كه‌مان كرد، له‌لایه‌ن كارمه‌ندانی به‌نده‌ره‌كه‌ به‌ چه‌پڵه‌ڕێزان پێشوازییان لێكردین، زۆر خه‌ڵكێكی به‌ڕێز بوون و نیوه‌ڕۆ له‌ ریستۆرانتی به‌نده‌ره‌كه‌ له‌گه‌ڵ كرێكاره‌كان نانمان خوارد. به‌راستی به‌نده‌ره‌كه‌ پێشكه‌وتنێكی گه‌وره‌ی پێوه‌ دیار بوو، ته‌واوی داگرتن و باركردن له‌ رێگه‌ی سیستمێكی پێشكه‌وتویی ئه‌له‌كترۆنییه‌وه‌ ده‌كرا. ساڵی پار نزیكه‌ی 227 هه‌زار تۆن له‌م به‌نده‌ره‌ ده‌رچووه‌و هێنراوه‌، هه‌روه‌ها نزیكه‌ی 200 هه‌زار گه‌شتیاریش له‌م به‌نده‌ره‌ وه‌ گه‌شتیان كردووه‌.

دوا قسه‌

نێوان گه‌شتی یه‌كه‌م و دووه‌مم بۆ ئه‌و وڵاته‌ چوار ساڵ بوو، به‌ڵام به‌ راستی له‌ ماوه‌ی ئه‌م چوار ساڵه‌دا كاروانی پێشكه‌وتنی چین له‌ هه‌موو روویه‌كه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌. لایه‌نی پیشه‌شازیی و ئابووری، كشتوكاڵی، ته‌كنه‌لۆژی و فه‌رهه‌نگی. ئه‌وه‌ی ئه‌مجاره‌ زیاتر بۆم ده‌ركه‌وت ئه‌وه‌یه‌، به‌ راستی راگرتن یان وه‌ستاندنی شه‌مه‌نده‌فه‌ری پێشكه‌وتنی چینی ، به‌هیچ هێز و لایه‌نێكی ده‌ره‌كی ناكرێت، هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر بێت و له‌ناوخۆش پشێویی زۆر گه‌وره‌ دروست ببێت، وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌ ناوچه‌كه‌ی ئێمه‌ به‌ناوی به‌هاری عه‌ره‌بییه‌وه‌ دروستیان كرد، هێشتا چین له‌ كاروانی پێشكه‌وتن ناوه‌ستێت و به‌رده‌وامه‌، چونكه‌ له‌ ماوه‌ی ئه‌م چل ساڵه‌دا، به‌ ته‌واوه‌تی ژێرخانێكی زۆرباشی پیشه‌شازیی و ئابووریی و كشتوكاڵی و ته‌كنه‌لۆژییان دروستكردووه‌، كه‌ بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ ده‌مێنێت.
خاڵێكی سه‌ره‌نجڕاكێشی تر له‌م گه‌شته‌دا ئه‌وه‌بوو، ئێستا حكومه‌تی چینی، گرنگی زیاتر به‌ سه‌وزایی و ژینگه‌پارێزی ده‌دات، له‌هه‌موو شوێنه‌كاندا، دره‌خت و گوڵ چێنراوه‌، هه‌روه‌ها ناهێڵن هیچ زه‌وییه‌كی بۆش هه‌بێت، یه‌كسه‌ر فریزێكی ده‌ستكردی به‌سه‌ردا ده‌ده‌ن، بۆئه‌وه‌ی خۆڵ بڵاونه‌بێته‌وه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هێشتا به‌سه‌ر ئه‌م كێشه‌یه‌دا سه‌ركه‌وتوو نه‌بوون.

خاڵێكی گرنگی تر له‌م گه‌شته‌دا بۆم ده‌ركه‌وت ، وتاری سیاسی چین و چۆنێتی مامه‌ڵه‌كردنی له‌گه‌ڵ جه‌نگی ساردی ئه‌مریكا بوو، به‌راستیی له‌ هیچ شوێنێكی چیندا له‌ شه‌قام و بازاڕ و كۆمپانیاكان، هیچ دروشمێك یان قسه‌یه‌كی ناشیرین له‌ دژی ئه‌مریكا نه‌نووسراوه‌، بگره‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌چوویته‌ هه‌ر شوێنێك ، ماكدۆناڵد یان KFC ده‌بینی.

چین به‌ مێشكێكی سارده‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا ده‌كات، دوور له‌ دروشـمی گه‌وره‌و بێ مانا و راسیزمانه‌، هه‌ر له‌ ژێره‌وه‌ به‌هێمنی زۆر به‌باشی جه‌نگی خۆی له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا ده‌كات.

هیوادارم كاروانی پێشكه‌وتنی چین به‌رده‌وام بێت، چونكه‌ پێم وایه‌ سوودی بۆ جیهان ده‌بێت، به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه‌، نزیكه‌ی یه‌ك ملیار و چوارسه‌د ملیۆن مرۆڤ، به‌باشی ده‌ژین و برسی و هه‌ژار نین و ئاواره‌ی وڵاتان نین.

هیواداریشم هه‌موو كوردێك هه‌لی ئه‌وه‌ی بۆ بڕه‌خسێت كه‌ سه‌ردانی چین بكات، چونكه‌ به‌ راستی وڵاتێكی شایسته‌ی ئه‌وه‌یه‌ سه‌ردانی بكه‌یت و له‌ نزیكه‌وه‌ ئاگاداری پێشكه‌وتن و گه‌شه‌سه‌ندنی بیت.

ئه‌رده‌ڵان عه‌بدوڵڵا

PUKmedia كوردستانی نوێ

وێنە هەواڵ
  • image04
  • نوێترین دەركەوتنی هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد

  • image04
  • فڕۆكه‌یه‌كی سوپای چیلی به‌ 38 سه‌رنشینه‌وه‌ ونبوو

  • image04
  • كۆنفرانسی مه‌ڵبه‌نده‌كان ده‌ستیپێكرد

  • image04
  • بەفربارین حاجی ئۆمەران سپی پۆشدەكات

  • image04
  • پێشمەرگە شەهیدەكانی گەرمیان

  • image04
  • میسی بۆ جاری شه‌شه‌م باڵۆن دۆڕی برده‌وه‌

  • image04
  • سێ كارمه‌ندی ئاسایشی گه‌رمیان شه‌هیدبوون

  • image04
  • به‌غدا.. خۆپیشانده‌ران بۆ ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ی عادل عه‌بدولمه‌هدی ئاهه‌نگ ده‌گێڕن


                                           

هۆڵەندا.. لە یادی ژەنەراڵی پایزدا فیلمێك نمایشدەكرێت


یانەی كوردیی میدیا لە هۆڵەندا لە یادی ژەنەراڵی پایزدا فیلمی (من هێشتا نامۆم)  نمایشدەكات.

سەعات 14:30 دەقیقەی رۆژی یەكشەممە 15...


   ڤانکوڤەر.. سیمینارێك لەسەر ڕۆژئاوا بەڕێوەدەچێت
  ئەڵمانیا..دوو دادوەری كورد گفتوگۆ لەسەر نادادپەروەری دادگاکانی عیراق دەکەن
                                           

لاهور شێخ جه‌نگی: بۆ كۆنگره‌ له‌گه‌ڵ لێكتێگه‌یشتندام


لاهور شێخ جه‌نگی له‌چاوپێكه‌وتنێكدا بۆ ئاژانس رایگه‌یاندوه‌، بۆ كۆنگره‌ دژی ته‌وافوقم، به‌ڵام له‌گه‌ڵ لێكتێگه‌یشتندام
 
لاهور ش...


  عومەر شێخ موس: سەركردایەتیی كورد لەسیاسەت تێ نەگەیشتووە
  حاجی مەسیفی: بۆ دانانی پارێزگاری كەركوك چیتر سەبرمان نەماوە
                                           

عه‌فرین.. تائێستا توركیا 150 هه‌زار دار زه‌یتوونی له‌ناو بردووه‌

جارێكی دیكه‌ تاڵان وبڕۆیی به‌رهه‌می زه‌یتونی جوتیارانی شاری عه‌فرین دێته‌وه‌ سه‌ر باس، به‌رپرسه‌ دیاره‌...


  سه‌رشۆڕێكی داعش له‌به‌رده‌م سه‌ری به‌رزی كچه‌ ئێزیدییه‌كدا
  روونكردنه‌وه‌كه‌ی ئه‌نجومه‌نی باڵای فه‌توا نیگه‌رانی لێده‌كه‌وێته‌وه‌


کاریکاتێر